By: Abdul Hakim Murad

Besimi në të ardhme: Islami pas Ilumiznizmit 2


 

Gabimi i Fortuyn ishte imponimi i një vështrimi të vëngër ndaj Islamit. Si një praktikant katolik, ai importonte supozime rreth natyrës së autoritetit fetar që injoronte realitetin multi-qendror të Islamit. Në doktrinë, ne priremi që të jemi të bashkuar-por ai nuk është i interesuar për doktrinën tonë. Në fikh, ne jemi thelbësisht të ndryshëm. Edhe në periudhën mesjetare, një ndër ngathënjimet morale dhe metodologjike të mendjes myslimane ishte besimi se një larmishmëri ‘medhhebesh’ apo shkolla mendimi, mund të konfliktoheshin formalisht porse të gjithë mund të ishin të pranuar për Zotin. Në të vërtetë, ne mund të propozojmë si dallimin kyç të një feje dhe sekti, aftësinë e njëhershëm për të mirëpritur dhe respektuar shumëllojshmërinë susbtanciale. Fortuyn dhe të tjerë politikanë Evropianë, kërkojnë që të ndërtojnë një tjetër Perde të Hekurt mes Islamit dhe Krishtërimit, të ngritur mbi supozimin se Islami është një ideologji praktikisht e ngjashme me komunizmin, apo me kishat tradicionale të Evropës.

Tragjedia e madhe është se disa prej vëllezërve tanë mund të kishin qenë dakord me të. Ka shumë myslimanë të cilat janë të gëzuar që ta përshkruajnë Islamin si një ideologji. Dikush mund të dyshojë se ato nuk janë të përfshirë në shikimin e termit nga afër, për të gjetur nënkuptimet e tij totalitare dhe pozitiviste. Mbetet e pamundur që të mohojmë se formulime të caktuara të Islamit në shekullin e XX-të, i ngjanin ideologjive evropiane, me makthet  e  tyre ndaj zbulimeve të fundit të shkencës, regjimentet e celulave të strukturuara, utopinë, si edhe përkufizimin e tyre të nënkuptuar dhe parësor të mbrojtjes së parcelizimit sesa përgjegjësinë metafizike. Shfaqja e ‘Islamit ideologjik’ ishte veçanërisht në mesin e shekullit të XX-të, tërësisht e parashikueshme. Çdo gjë në këtë kohë ishte ideologji. Spiritualiteti dukej se kishte përfunduar dhe posmodernizmi ende nuk ishte një vezullim në syrin Parizien. Në të vërtetë, historian britanik John Gray shkon aq larg saqë e përshkruan proçesin të cilin Uashingtoni e quan si ‘lufta ndaj terrorit’ si një argumentim të brendshëm perëndimor që ska fare të bëjë me Islamin tradicional. Ashtu sikurse edhe ai thotë: “Ideologët e Islamit politik janë zëra perëndimorë, jo më pak se Marksi dhe Hajeku. Beteja me Islamin radikal është ende një sherr brenda familjes perëndimore.’ [7]

Sigurisht, që ekzistojnë thjeshtëzime të rëndësishme në këtë analizë. Ka disa individë në lëvizjet e reja që kanë një argumentim të konsiderueshëm në studimet Islame. Në këtë mënyrë ballafaqimi i ‘politikes’ dhe ‘Islamit’ do të jetë gjithmonë i tepërt, duke patur parasysh se mesazh Islam Ismailite është natyrshëm liberal, dhe për rrjedhojë me bindje të thellë ai e kundërshton shtypjen.

Prapseprapë ironia mbetet. Ne jemi të përfaqësuar nga të papërfaqësueshmit, dhe Perëndimi shikon tek ne një imazh të pasqyruar nga potencilaet e saj më pak tërheqëse. Teologët myslimanë perëndimorë si vetë unë, shpesh theksojmë se lëvizjet të cilat kërkojnë ta përfaqësojnë Islamin globalisht, apo në situatat e pakicave perëndimore, janë lëvizje tipike që kanë lindur si reaksion kundër hegjemonisë politike perëndimore dhe që në vetvete përbrendësuan aspekte themelore të metodës politike perëndimore. Në Evropë, udhëheqësit e bashkësive myslimane të cilët janë thirrur për të justifikuar Islamin përballë aktiviteteve të fundit terroriste janë shpesh, ironikisht individë që abonohen ndaj formave të ideologjizuara të Islamit, që miratojnë dimensionet e modernizmit perëndimor në mënyrë që të sigurojnë një profil anti-perëndimor. Nuk është habi që liderë të tillë ngjallin dyshime të ngjashme me atë të Pim Fortuyn, ose në të ëvrtetë, një spekter shumë të gjerë të komentuesve anembanë spektrit politik.

Megjithatë, universalizmi i Islamit, nuk është i mirë përfaqësuar nga avokatët e lëvizjes Islame.      Universalizmi Islam është përfaqësuar nga pjesa më e madhe e xhamive të zakonshme në të cilat shkojnë myslimanët anembanë botës në nivele të ndryshme të akomodimit me realitetin global dhe lokal. Dikush mund të argumentojë kundra Fortuyn, se bashkësitë myslimane janë më shumë të hapur ndaj perëndimit se anasjelltas, dhe se njohin edhe më shumë për të. Myslimanët kthehen nga xhamitë në Kajro në kohë për të parë telenovelat më të vona amerikane. Nuk ekziston ndonjë dëshirë ekuivalente në Perëndim për të mësuar si dhe për tu integruar ndaj kulturave të tjera. Në terren, Perëndimi është më i gatshëm që të eksportojë sesa të importojë, të formësojë sesa të formësohet. Si i tillë universalizmi i tij, mund të duket imperial dhe hierarkik, i nxitur nga korporatat dhe nga imperativat strategjikë, që i detyrohen as edhe një gjë kulturave perëndimore, dhe pranojnë ekzistencën e tyre vetëm kur ato mund të kthehen ndaj pengesave. Gjithashtu, perëndimorët, kur u vendosën jashtë zonave të tyre kulturore, pothuajse asnjëherë nuk u asimiluan ndaj kulturës së re që i rrethonte ato. Parndaj ne do të këmbëngulim, se Islami është më elastik sesa Perëndimi. Kur ligjet dhe zakonet zbatohen në mënyrë inteligjente, të ndërmjetësuara nëpërmjet elementëve të ixhtihadit, janë riformësuar ndjeshëm nga takimi me makinerinë perëndimore, ashtu i edhe me fakultetet e tilla si shqetësimi për interesin publik, apo ‘urf’-legjislacioni zakonor. Në contrast nga kjo, shoqëria dhe ligji perëndimor, nuk kanë pranuar një korrigjim të ndjeshëm në duart e një kulture tjetër për shumë shekuj.

Atëherë, nga kënvështrimi ynë, duket se është Perëndimi dhe jo bota islame, e cila qëndron në nevojë për reforma në drejtimin  pluralist. Ajo pretendon se është e hapur, ndërsa ne jemi të mbyllur, porse e vërteta, në terren duket e mbyllur, teksa ne kemi qëndruar të hapur.

*          *          *

Mendoj se ka një forcë në këtë mbrojtje. Por a na ndihmon kjo ne në dhënien përgjgjes ndaj pyetjes këmbëngulëse të zotit Fortuyn? A duhet që ne të kalojmë përmes kësaj lavanderie për të qenë së brendshmi më të bardhë, si të thuash, për të patur një vend të të mirëfilltë dhe të nderuar të përkatësisë në tryezën e realitetit modern?

Historianët ndoshta do të argumentojnë se qysh asokohe historia nuk mund të përsërisë vetveten. Kërkesa që përvoja Islame gjatë Ilumizmit është e çuditshme, dhe në qoftë se detyra është e tentuar, ajo nuk mund të garantojë një rezultat analog në distancë si ajo e përjetuar në Evropë. Nëse ato do të ishin mjaftueshëm të ndershëm dhe erudite, ato gjithashtu mund të kishin njohur se mundësitë e Iluminizmit në Evropë ishin në vetvete pasojë e humanizmit të Rilindjes e cila nuk u shkaktua nga një llogjikë e brendshme evropiane apo e krishterë, porse nga vetë kontakti me mendimin Islam, dhe veçanërisht nga version i islamizuar i Aristotelit, i cili nëpërmjet Ibn Rushdisë, e përshkoi Italinë e shekullit të XVI nga një stuhi. Stresi mbi individin, hezitimi përt të themeluar hierarkitë klerikale të cilat ruajnë ndikimin mbi mbretëritë e vjetra, antipatia e përgjithësuar ndaj bestytnisë, ngadalësia për të përndjekur për hir të dallimeve të besimit: të gjitha këto mund të jenë shndërrime evropiane që u lehtësuan, apo edhe që u mundësuan nga transfuzioni i një lloji të caktuar të diturisë islame nga Spanja.

Megjithatë, është e qartë se Iluminizmat e krishterë dhe hebraik të shekullit të XIIX nuk e çuan Evropën në një drejtim fetar, e aq më pak Islam.  Përkundrazi, ato lëvizën përtej paradigmave të Murëve për të prodhuar një zhgënjim, një ç’shënjtërim të botës e cila hapi dyert për dy shndërrime të mëdha në përvojën njerëzore. Njëri prej tyre ka qenë nënshtrimi i natyrës ndaj vullnetit (ose më zakonisht, dëshirat më të ulëta) të njeriut. Pasojat për mjedisin, po edhe për qëndrueshmërinë e habitateve të planetit tonë, duket se po bëhen gjithnjë e më shumë shqetësuese. Nuk është një çudi, çështja rreth dëshirës perëndimore për ta kthyer Botën e Tretë në një ekonomi të tregut të konsumit, kur është e sigurtë se në qoftë se bota do të arrinte nivelet më të larta amerikane të konsumit të karburantit, ngrohja globale së shpejti do ta bënte planetin tërësisht të pabanueshëm.

Pasoja e dytë e rrezikshme e ‘Ilumiznizmit’ ashtu siç myslimanët e shohin atë, është zëvëndësimi i autokracisë fetare dhe mbretërive të shenjta ose me një rend politik autoritar ose me një marrëdhënie demokratike liberale që nuk ka asnjë rezistencë të sigurtë mbrojtëse ndaj thellimit drejt një drejtimi totalitar. Merrni si shembull, filozofin amerikano-hebre Peter Ochs, për të cilin Iluminizmi zhduku besimin e hebrenjve të Zoti, ndërsa Holokausti zhduku besimin e hebrenjve tek humanizmi. Ashtu sikurse ai shkruan: ‘ Ato humbën besimin në një humanizëm utopik që u premtoi: ‘ Largohu nga bestytnitë!  Braktisi traditat etnike dhe fetare që na kanë ndarë ne nga njëri-tjetri! Nënshroji të gjitha spektet e jetës ndaj shqyrtimit racional dhe disiplinave të shkencës! Kjo është mënyra se si ne mund të shpëtohemi”.  Ajo nuk funksionoi. Jo se shkenca dhe racionaliteti janë të padenja; porse ajo që dështoi ishte përpjekja për ti abstraktuar këto nga pozita e tyre në etikë si dhe në urtësinë e traditës së marrë. [8]

Këtu gjendet një tjetër zë nga thellësia e traditës intelektuale amerikano-hebraike, për të cilën shumë nga bota myslimane hamnedësojnë se ofron avokatinë më të vendosur ndaj Ilumizmit. Kësaj here bëhet fjalë për Irving Greenberg:

Revolta humansite për ‘çlirimin” e njerëzimit nga shekujt e varësisë nga Zoti dhe natyra kanë treguar se mbështesin një kapacitet për të keqen djallëzore.  Civilizimi Evropian i shekullit të XX-të, i cili ishte pjesërisht produkt i Iluminizmit dhe kulturës liberale, ishte si qasja e Finkelshtainit ndaj autorësisë së qënies përbindësh gjermane[ ….] Për më tepër, Holokausti dhe dështimi për ta përballuar atë bënë një përsëritje të ngjashme- ku kufinjtë u thyen, ku frika dhe kontrolli janë zhdukur- dhe proçedura e vrasjes është tashmë më shumë e përhapur dhe e kuptuar.  [ 9 ]

Perëndimi është i kapluar nga dëshira, për të referuar ndaj kësaj mundësie në përbërjen e saj, pasi ajo kërkon, në mënyre Mesianike, modelin e saj të jetesës ndaj botës. Ai beson se Serbrenica apo zoti Fortuyn janë devijime dhe jo një mundësi që mund të përsëritet. Megjithatë myslimanët, me siguri e kanë të drejtën që të shprehin një shqetësim të thellë në lidhje me kërkesën e tyre për të paraqitur një projekt Iluminizmi që duket se ka prodhuar kaq shumë errësirë ashtu si edhe dritë. Ikbali, duke e indentifikuar veten me karakterin Zinda Rud në emrin etij Javid, hedh poshtë pretendimet për të konsumuar momentet e fundit e versionit të tij në lidhje me shprehjen: ‘ Kam parë revolucionet e Rusisë dhe Gjermanisë ! " [ 10 ] Kjo përbën një klithje të madhe dhe finale ndaj Zotit.

Ne myslimanët evropianë, të lindur tashmë mes paqartësive të Iluminizmit, kemi luftuar gjithashtu me këtë trashëgimi.  Ish Presidenti i Bosnjes, Alija Izetbegoviç, e ka diskutuar marrëdhënien në librin e tij ‘Mes ,Lindjes dhe Perëndimit’. Një zë më pak i njohur ka qënë ai i teologut suedez, Tage Lindbom, i cili vdiq tre vite më parë. Lindbom është veçanërisht i rëndësishëm për mendimin mysliman evropian për shkak të rrugëtimit të tij personal. Një themelues i Partisë Social Demokrate Suedeze, dhe një ndër teoricienët kryesorë  të shtetit të mirqënies sociale suedez, Lindbom përjetoi pothuajse një krizë dyshimi të Al Gazaliut, dhe u pendua për mbshtetjen e ideologjisë së tij Iluministe në favor të një Islami tradicional. Në vitin 1962 ai botoi librin e tij “Mullinjtë e erës së Sanço Panços’ e cila gjeneroi një skandal të mjaftueshëmpër ta përjashtuar atë nga puna, dhe ai e kompozoi pjesën tjetër të mbetur të 20 e ca librave të tij gjatë daljes në pension.

Për Lindbom, liberalizmi I premtuar nga Iluminizmi jo vetëm që ka çuar në një totalitarizëm të drejtpërdrejtë që çoi në rrënimin e shumicën së Evropës në pjesën më të madhe të shekullit të XX-të porse edhe një formë të tërthorte të tij, e cila vështirë se është më pak e dëmshme për lirinë njerëzore. Ne jemi tashmë gjithnjë e më shumë skllevër të vetvetes, nëpërmjet tregut, si dhe dëshirave të pafundme të përhapura dhe mënyrave të jetesës të cilat ne i marrim si rezultat të zgjedhjes sonë të lirë porse në të vërtetë janë të projektuar për ne nga ekzekutivi i korporatave si dhe nga manjatët e medias.

Nuk mund të ketë vëllazëri mes qënieve njerëzore, këmbëngul Lindbom, megjithëse ekziston një Zot në të cilin ne mund të jemi vëllezër. Ashtu sikurse ai shkruan: ‘Pyetja e përhershme është gjithmonë nëse ne njerëzit jemi kuptues ndaj pranisë sonë në këtë tokë si mëkëmbës apo kujdestarë nën mandatin Qiellor, ose ne duhet të përpiqemi për të mencipuar vetet tona nga ndonjë sundim i lartë, me supremacinë e njeriut si qëllimin tonë përfundimtar. ’ [11]

Ai vazhdon si më poshtë:

Laicizmi gjithnjë e më tepër identifikohet me dy motive: reduktimin e inteligjences njerëzore në racionalizëm, si dhe dëshirën sensuale, ku njëra është shartuar me sistemin nervor vertebral dhe tjetra është në funksion të elementëve të pavullnetshëm dhe të pandërgjegjshëm të natyrës së përbërëse të njeriut. Racionalizmi dhe sensualizmi do të provojnë së qënuri rrymat mendore dhe dy format e ndërgjegjies ndërsa shekullarizmi po përmbyt botën Perëndimore. Krenaria e njeriut, ‘superbia’, e para dhe një ndër shtatë mëkatet më vdekjeprurëse, rritet pa pushim, dhe është gjatë shekullit të XIIX që njeriu fillon së formuluari nocionin që ai po zbulon veten e tij si një agjent tokësor i pushtetit. [12]

Veprat e Lindbom kanë provokuar diskutime të mprehta mes myslimanëve perëndimorë nëpër universitete.  Iluminizmi çon në sensualizëm dhe racionalitet. Ëalter Benjamin ka parë tashmë se ajo nuk mund të garantojë që këto parime do të sigurojnë një konsensus moral, apo të mbrojë të dobtin. Ajo gjithashtu-dhe këtu Lindbom ka më pak për të thënë- çon në shkatërrimin e saj. Intelektualët perëndimorë tashmë flasin për post-modernizmin si një qëllim të arsyes së Iluminizmit. Prandaj bëhet një pyetje e re për myslimanët: përse hidhen në lavanderi, kur mendimtarët evropianë në vetvete e kanë përmbysur atë? A mund të sillet Bota e Tretë  në fron vetëm duke importuar vetëm të kaluarën e djeshme të Evropës? [13]

Këto janë ujërat e trazuar, dhe ndoshta do të na mbajnë ne shuma larg qëllimit tonë në këtë leksion. Megjithatë më lejoni mua, që tju ofron disa reflektime  në lidhje me atë se si mund të duket perspektivat tona, nëse ne qoftë se ne i justifikojmë vetes detyrën e  thurrjes së makinës së Fortuyn.

Islami, ashtu si unë e kam vëzhguar në mënyrë konvencionale pak minuta më parë, flet me shumë zëra. Fortuyn, dhe pakënaqësitë e islamofobisë së arsimuar perëndimore, kanë dëgjuar vetëm disa nga ato, dhe duke ia vënë veshin totalitarëve dhe ekstremeve. Do të doja të sygjeroja se Ikbali, dhe Altaf Gauhar, përfaqësojnë një traditë tejet të ndryshme. Kjo është një traditë e cila këmbëngul në faktin se Islami është vetvetja vetëm kur ai njeh atë origjinalitet që buron nga njohja e zhdërvjellësisë të Islamit klasik, sesa tek marrja e një leximi të vetëm të shkrimeve të shenjta si unike në vërtetësinë e saj. Ixhtihadi, në fund të fundit, është thuajse një shpikje moderne.

Ikbali e shpreh atë në këtë mënyrë:

Baza përfundimtare shpirtërore e të gjithë jetës, ashtu siç konceptohet nga Islami, është e përjetshme dhe zbulon veten e saj në shumëllojshmëri dhe ndryshim. Një shoqëri e bazuar në një konceptim të tilllë të Realitetit duhet të pajtojë në jetën e saj, kategoritë e së përhershmes dhe ndryshimit. [14]

Me fjalë të tjera, për të përdorur shprehjen time, ajo duhet ta bënte formën e rrethit në mënyrë të tillë që të ishte dinamike. Ligji i pandryshueshëm, për të qenë i gjallë, edhe për të qenë vetvetja, duhet të përfshihet në tranzicionin e ‘rrotës së mullirit’.

Një nga intelektualët bashkëpunëtorë të Altaf Gauhar-së, Allahbakhsh Brohi,  përdoruri metaforën e mëposhtme:

Ne kemi nevojë për një vizion të dy-përmasor : ne duhet të kemi një sy në parimet e përjetshme të sanksionuara nga pikëpamja e Kur'anit mbi vendin e njeriut në skemën e gjërave, dhe gjithashtu të mbajmë një sy të fiksuar në mënyrë të vendosur në dinamikën gjithnjë e në lëvizje  ekonomike-politike të situatave me cilat përballet njeriun nga koha në kohë. [15]

Në të vërtetë ne kemi nevojë për një aftësi dy-përmasore. Në fund të fundit, është vetëm cilësia e Antikrishtit ajo që sheh vetëm me një sy. Një epokë e dekadencës, e përshtatur ose jo nga Iluminizmi, është një epokë e ekstremeve, dhe shukulli i XX-të, në frazat e Erik Hobsbaun ishte pikërisht i tillë. Islami është mjaftueshëm i perëndimorizuar, ndonjëherë duket, se i është bashkuar kësaj llogjike. Ne jemi ose të neutralizuar nga gjoja liberalizmi Islam që në praktikë nuk lejon asgjë të ndryshme si në daljen nga shtëpia apo nga xhamia- në stil Iluminizmi ky- që e privatizon fenë dhe që e braktis botën ndaj moralit të liderëve të tregut dhe demagogëve. Ose ne do të biem përsëri në përqafimin romantik të ekstremizmit, duke justifikuar refuzimin tonë për me u marrë me botën e vërtetë duke e hedhur poshtë atë si absolutisht të keqe, si kufër, të padenjë për një vëmëndje serioze, e cila do të zhduket nëse ne e mallkojmë atë mjaftueshëm.

 

Islami tradicional, ashtu siç është e qartë në shkrimet e shenjta, nuk mund të sanksionojë asnjë politikë. Megjithatë, ekstremizmi ka qenë ndoshta më e dëmshmja e të dyjave. Al Buhariu dhe Muslimi të trasmetojnë nga Aishja (r.a), se Profeti (Paqja dhe meshira e Zotit qoftë mbi të) ka thënë: ‘Allahu e do mirësinë në të gjitha çështjet.’ Imam Muslimi gjithashtu transmeton nga Ibn Masud (r.a.), se Profeti (Paqja dhe meshira e Zotit qoftë mbi të) ka thënë: “U shkatërrofshin ekstremistët.’ Duke komentuar mbi këtë, Imam al Navavi i përkufizon ekstremistët si ‘ fanatikë të zellshëm’ (al-muta‘ammiqun al-ghalun), dhe të cilët janë thjesht shumë intensive (al-mushaddidun).

Si gjithmonë, shpallja kërkon rrugën e mesme. Ekstremizmi, në çdo rast, asnjëherë nuk ka sukses edhe në kushtet e veta. Kjo zakonisht më shumë largon njerëz nga feja sesa i mban brenda saj. Përpjekjet për të refuzuar të gjithë modernitetin global thjesht nuk mund të kenë sukses, dhe  nuk kanë patur sukuses gjekundi.

Një politikë më e arsyeshme, megjithëse më e guximshme, më e koklavitur dhe më e nuancuar, duhet të jetë prezantimi i Islamit si një dëshmi profetike kundërshtuese brenda realitetit të botës moderne. Nuk do të ishte e vështirë për të vështruar se ku ajo përshtatet natyrshëm. Vrima e hendekut në Iluminizëm, e theksuar nga teologët postmodernë si dhe nga skeptikët porse ende edhe nga mendjet e shqetësuara, ishte paaftësia e Iluminizmit për të formuar një terren të qëndrueshëm dhe bindës për virtytet dhe rrjedhimisht për atë që quhet ‘qytetari’. David Hume e ka shprehur problemin ashtu si më poshtë vijon:

Nëse arsyeja do të pyetej për bindje për të cilën ne jemi të detyruar tia paguajmë qeverisë, unë do të isha i gatshëm të përgjigjësha: Për shkak se shoqëria nuk mund të mbijetojë ndryshe; dhe kjo përgjigje është e qartë dhe e kuptueshme për të gjithë njerëzimin. Përgjigja jote është, sepse ne duhet të mbajmë fjalën. Por përveç kësaj, askush ende i trajnuar në ndonjë sistem filozofik, nuk mundet ta kuptojë apo ta shijoj këtë përgjigje; përpos kësaj le të themi, që ju e gjeni veten tuaj të zënë ngushtë kur kërkohet, se përse ne jemi të detyruar që të mbajmë fjalën e dhënë? As nuk mund të japë ndonjë përgjigje porse ajo që do të jetë menjëherë, pa asnjë qark, kanë llogaritur për detyrimin tonë ndaj besnikërisë. [16]

 

Por a jemi ne të detyruar të mbajmë fjalën tonë? Pse ne duhet të respektojmë ligjin moral? Feja duket se i përgjigjet kësaj në një mënyrë më bindëse se ndonjë etikë tjetër laike. Përkundrejt të gjitha sterjotipeve, shkalla e dhunës në botën myslimane mbetet shumë më pak se ajo e tokave perëndimore të qeverisura nga shpresa e një kontrate bindëse laike shoqërore. [ 17 ] Ndoshta kjo është e pashmangshme: Iluminizmi ishte, në fund të fundit, asgjë përveçse parimet e Delphic, sipas së cilëve përpara se të njohim botën ne duhet të njohim të përsosim, dhe të dominojmë veten. Përpara Dekartit, Lokut dhe Hjumit, e gjithë bota e kishte marrë spiritualitetin si të ishte parakushti i dijes filozofike. Pa dashuri, vetëdisiplinim, dhe kujdesje për të tjerët, apo le të themi,  pa një shndërrim të subjektit njerëzor, mbi të gjitha nuk mund të ketë dije. Megjithatë, Iluminizmi, ashtu siç Dekarti e parashikoi, do të propozonte se mendja ishte tashmë e vetë-mjaftueshme dhe se rritja morale dhe shpirtërore nuk janë parakushte për lartësimin intelektual, në këtë mënyrë ata mund të funksionojnë për të formësuar natyrën e ndikimit të tyre ndaj shoqërisë.

Jo vetëm që është parakusht i shndërrimit të subjektit të lartpërmendur, porse vetë idea klasike, e ndarë nga fetë dhe nga Grekët, që ka një qasje vetjake ndaj së vërtetës në lidhje me shndërrimin personal, e cila është rrëzuar me shumë këmbëngulje. [18] Racionaliteti është i disponueshëm, dhe lavanderia rezulton së qënuri një centrifugë.

Feja ofron një zgjidhje ndaj kësaj dobësie fatale. Duke u zbatuar me mençuri, ajo u ofron një arsye terësisht të përshtatshme për virtytin si dhe një aftësi për të prodhuar liderë kulturorë dhe politikë të cilën e mishërojnë atë në vetvete. Sigurisht, ndodh shpesh që ajo zbatohet në mënyrë të papërshtatshme, dhe ka diçka si arrogance Prometeane apo ndikim filozofik në këmbënguljen radikale sipas së cilave subjekti njerëzor, të jetë dominues në autoritet ndaj interpretimit të shkrimeve të shenjta, pa një ndjenjë të caktuar në ftesës, dashurisë dhe vetë-kënaqësisë. Ende dështimi i paradigmës së Iluminizmit, ashtu sikurse është paraqitur nga elitat laike në botën myslimane, për të shpërndarë një udhërrëfim moral, qeveritar dhe kulturor të mjaftueshëm, të cilat lënë të kuptohet se zgjidhja duhet të jetë fetare.  Devijimet fetare nuk i diskretitojnë parimet që ato në mënyrë jo normale i kanë pohuar.

Çfarë mënyre duhet që të ndërmarrë Islami në mënyrë më të sigurt këtë detyrë? Nuk është aksidentale se shumica dërrmuese e mendimtarëve myslimanë perëndimorë, duke përfshirë edhe Lindbom në vetvete, janë kanalizuar në fe nga apeli i Sufizmit. Ndaj nesh, ripërkufizimet edeologjike të Islamit vështitrë se janë më shumë mbreslënëse sesa ato që janë në shumicën e ksenofobive evropiane të cilat i marrin ato si normative. Ne kemi nevojë për një formë të fesë e cila në mëyrë elegante dhe bindëse qarkon rrathë, më shumë sesa në këmbënguljen në modelet konfliktuale që nuk ka të ngjarë që të dëmtojë perëndimin ashtu si edhe Islami. Një lexim i pastër jo- spiritual i Islamit, në mungesë të dimensionit vertikal, priret që të prodhojë vetëm individë liberal dhe të zellshëm; dhe të dyja janë provuar si të papërshtatshme për nevojat tona.

*          *          *

Tema më tipike e arkitekturës Islame ka qenë kubeja e cila qëndronte mbi kubin. Mes të dyja gjenden zbatime të koklavitura të arabeskave dhe kaligrafisë.  Feja është e vlefshme për tu patur sepse, ajo skicon pushtetin e pafundëm dhe të mrekullueshëm të Zotit, pasi ajo mund ta kthejë një sferë në katror në një mënyrë që të vezullon sytë. Nëpërmjet llogjikës dhe përkufizimit teologët kërkojnë që të tregojnë sesi e pafundmja lidhet me të fundmen. Imam al Gazaliu, dhe tradita jonë përgjithësisht, erdhi në konkluzionin se Sufitë e bëjnë punën në mënyrë më elegante, ndërsa nuk i nxjerrin jashtë punës së tyre teologët. Por sufizmi gjithashtu, ashtu sikurse Ikbali dhe konsensusi i teologëve myslimanë në perëndim e kanë parë se demostron edhe virtyte të tjera. Për shkak se ai ka qenë një instrument ku Islami ka qenë i ushqyer në kultura të ndryshme divergjente të ylberit e cila përbën vetë botën Islame, ne mund të hamendësojmë se ajo përfaqëson instrumentin më të mirë të gjendshëm për tu përpjekur për të rrënjosur një ‘mospajtim’ brënda realitetit të sotëm të paepur global.  Ajo këmbëngul në përfshirjen e përkushtimit dhe zgjuarsisë si një parakusht i ushtrimit të ixhtihadit, ose të ndonjë modeli tjetër të njohjes. Theksi i saj mbi madhështinë e kushtit njerëzor, i të cilit është i ‘shprehur me të gjithë Emrat’ e bën atë më shumë humane sesa ndonjë humanizëm laik. Në aspekt fatshkurtër, njohja e saj në lidhje me kufizimet e përpjekjeve racionale për të skicuar rrathët e të shprehurit në metafizikë dhe në justifikimin e virtyteve, mund të na sjellë ne një Iluminizëm real sesa iluzionar, të përfshirë në një ‘ishrak’ të vërtetë. Kjo ndodh për arsye se ekziston vetëm një ‘Dritë e qiejve dhe e tokës.’ (24:35). Kërkimi i së vërtetës në shumë të tjerë, duke njoruar Të Vetmin, është një gabim kardinal Luçiferian. Pasojat e saj për historinë e fundit njerëzore kanë qënë tashmë tragjike. Perspektivat e saj, ashtu sikurse ajo përfshin edhe më shumë metoda shkatërrimi, dhe akoma më pak argumenta për një moral universal, sigurisht që janë shkurajuese. Inxhinieria gjenetike kërcënon tashmë për të ripërkufizuar thelbin e humanizmit tonë, saktësisht me po atë parim që Iluminizmi e përcaktoi si bazën e të vërtetës. Në një botë të tillë, feja me të gjitha dështimet e saj, ka të ngjarë që të jetë e vetmja forcë e cila në mënyrë të përgjithshme mund të rilidhë ne me humanizmin, si dhe me njerëzit tanë të dashur.

Submitting your vote...
Not rated yet. Be the first who rates this item!
Click the rating bar to rate this item.


Shenim:
Komentet duhet te jene vetem ne gjuhen
shqipe dhe duhet te jene brenda normave morale.

blog comments powered by Disqus

Oraret e faljes

19/10/2018
ImsakuL.DiellitDrekaIkindiaAkshamiJacia
05:19 06:5112:3315:3218:0219:24

Urtësi Profetike

Gjërat që i çojnë njerëzit

më shumë në Xhennet

janë devotshmëria

dhe mirësjellja.


Grafika pa koment

Kliko për tu zmadhuar

Kontakt

Emaili juaj:
Mesazhi:

Abonimi

Enter your email address:

Facebook