Të drejtat e njeriut janë ndër çështjet që zënë një rëndësi tejet të madhe midis temave që shqetësojnë botën bashkëkohore, si në Lindje ashtu edhe në Perëndim. Kushdo që e vështron dhe e mediton me paanësi siren profetike, e sheh qartë se ajo ka qenë një model praktik dhe unik në përkujdesjen për të drejtat e njeriut dhe në mbrojtjen e tyre.
I Dërguari (a.s) ka meritën e përparësisë ndaj të gjitha konventave ndërkombëtare në trajtimin e të drejtave të njeriut, sepse ai i themeloi dhe i rrënjosi këto të drejta më shumë se katërmbëdhjetë shekuj më parë. Qëndrimet dhe fjalët e tij (a.s) janë dëshmia më e mirë dhe argumenti më i qartë për kujdesin, ruajtjen dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut.
Sira profetike është e mbushur me qëndrime dhe ngjarje që dëshmojnë për këtë, ndër to:
1 ـ Dokumenti islam në Medinën e Ndritshme:
Ndër hapat e rëndësishëm që ndërmori i Dërguari i Allahut (a.s) në ndërtimin e shtetit të ri islam në Medinën e Ndritshme ishte nxjerrja e një dokumenti, me anë të të cilit ai rregulloi marrëdhëniet brenda vetë shoqërisë së re myslimane, si dhe mes saj dhe grupeve të tjera njerëzore që bashkëjetonin në Medinë në atë kohë, veçanërisht hebrenjtë.
Ky dokument vendosi dhe themeloi parimet e të drejtave të njeriut për të gjithë bijtë e shtetit të parë islam – muhaxhirët, ensarët, hebrenjtë dhe politeistët – rregulloi marrëdhëniet ndërmjet tyre, garantoi lirinë e besimit dhe bëri thirrje për bashkëjetesë paqësore, bashkëpunim, fqinjësi të mirë dhe drejtësi.
Ndër ato që përmbante ky dokument – siç e ka përmendur Ibn Hisham në veprën e tij “Sira profetike” thuhet:
“Me emrin e Allahut, Mëshiruesit, Mëshirëbërësit. Ky është një dokument nga Muhamedi, Profeti, midis besimtarëve dhe myslimanëve nga Kurejshi dhe Jethribi, si dhe atyre që i pasuan, u bashkuan me ta dhe luftuan me ta: ata janë një bashkësi e vetme, veç nga njerëzit e tjerë.
Besimtarët nuk e lënë mes tyre ndonjë barrë të rëndë (borxh të madh) pa e përmbushur me drejtësi në shpërblim apo gjakmarrje.
Asnjë besimtar nuk lidh aleancë me klientin e një besimtari tjetër pa pëlqimin e tij.
Besimtarët e devotshëm janë kundër atij prej tyre që bën padrejtësi, mëkat, armiqësi apo përçarje mes besimtarëve; dora e tyre është kundër tij të gjithë së bashku, edhe nëse ai është biri i ndonjërit prej tyre…
Kush prej hebrenjve na pason, do të ketë ndihmë dhe barazi; nuk do të shtypen dhe nuk do të përkrahet askush kundër tyre…
Nuk i lejohet një besimtari që e pranon këtë dokument dhe beson në Allahun dhe Ditën e Fundit të përkrahë një kriminel apo ta strehojë atë…
Çfarëdo mosmarrëveshjeje që të keni, kthimi i saj është tek Allahu i Lartësuar dhe tek Muhamedi.
Hebrenjtë do të shpenzojnë bashkë me besimtarët për aq kohë sa janë në luftë.
Hebrenjtë kanë fenë e tyre dhe myslimanët kanë fenë e tyre – për veten dhe aleatët e tyre – përveç atij që bën padrejtësi dhe mëkat; ai nuk dëmton veçse veten dhe familjen e tij. Askush prej tyre nuk del pa lejen e Muhamedit. Nuk pengohet ndëshkimi për një plagë.
Hebrenjtë kanë shpenzimet e tyre dhe myslimanët shpenzimet e tyre. Ata janë të bashkuar kundër atij që lufton palët e këtij dokumenti. Mes tyre ka këshillë, sinqeritet dhe mirësi, jo mëkat. Askush nuk mban përgjegjësi për aleatin e tij në padrejtësi dhe ndihma është për të shtypurin.”
Kush i mediton dispozitat e këtij dokumenti, e kupton drejtësinë me të cilën i Dërguari (a.s) i trajtoi hebrenjtë, si dhe njohjen e të drejtave të tyre njerëzore, veçanërisht lirinë dhe të drejtën e besimit. Ky qëndrim nuk ishte i përkohshëm apo taktik, derisa t’i jepej mundësia të mposhtte armiqtë e jashtëm. Jo. Ai buronte nga fakti se hebrenjtë, si ithtarë të Librit, pritej të reagonin pozitivisht ndaj thirrjes së re me kuptimet e saj të drejtësisë, mëshirës dhe të drejtave të njeriut, dhe të përmbaheshin nga nxitja e konflikteve dhe pengesave në rrugën e Islamit gjatë ndërtimit të shtetit të ri.
Por ajo që ndodhi pas shpalljes së këtij dokumenti, gjatë gjithë periudhës medinase – nga tradhtitë e hebrenjve, shkelja e besëlidhjes dhe komplotet kundër Profetit (a.s) dhe myslimanëve – ndryshoi rrjedhën e marrëdhënieve midis myslimanëve dhe hebrenjve. Kjo ndodhi sepse ata zgjodhën tradhtinë në vend të besnikërisë dhe pabesinë në vend të amanetit.
Ky dokument, i vendosur nga Profeti (a.s) para më shumë se katërmbëdhjetë shekujsh, e konsolidoi dhe e shpalli lirinë e besimit, paprekshmërinë e pasurisë dhe paprekshmërinë e gjakut. Të gjitha marrëveshjet e tij dhe të kalifëve pas tij me ithtarët e Librit – hebrenj dhe të krishterë – janë dëshmi e qartë e garantimit të lirisë së plotë për ta, sidomos lirisë së besimit.
Dihet se në fillimet e shpalljes në Mekë, ndjekësit e tij u ekspozuan ndaj të gjitha formave të torturës dhe dhunës nga politeistët, të cilët përpiqeshin t’i detyronin të braktisnin fenë e tyre. Megjithatë, ai e bëri lirinë e besimit një të drejtë të garantuar për të gjithë njerëzit dhe nuk detyroi askënd të përqafojë Islamin, sepse Allahu i Lartësuar e udhëzoi atë dhe besimtarët që të mos i detyrojnë njerëzit në fe: “Nuk ka detyrim në fe; është sqaruar rruga e drejtë nga e shtrembra.”[1]
Imam Ibn Kethiri ka thënë: “Fjala e Tij: “Nuk ka detyrim në fe” do të thotë: mos e detyroni askënd të hyjë në fenë e Islamit, sepse ajo është e qartë, e dukshme dhe argumentet e saj janë të hapura; nuk ka nevojë të detyrohet askush për të hyrë në të. Atë që Allahu e udhëzon në Islam, ia hap gjoksin dhe ia ndriçon shikimin e brendshëm, ai hyn në të me bindje. Ndërsa atij që Allahu ia verbon zemrën dhe ia vulos dëgjimin dhe shikimin, nuk i sjell dobi hyrja në fe me detyrim. Është përmendur se shkaku i zbritjes së këtij ajeti ishte për disa prej ensarëve, megjithëse dispozita e tij është e përgjithshme.”
Ndërsa Abdurrahman Sa’di ka thënë: “Allahu i Lartësuar njofton se nuk ka detyrim në fe, sepse nuk ka nevojë për detyrim. Detyrimi bëhet vetëm për një çështje që është e paqartë në argumente ose e urryer për shpirtrat. Kurse kjo fe e drejtë dhe kjo rrugë e drejtë janë sqaruar shenjat e saj për mendjet, janë bërë të dukshme rrugët e saj dhe është dalluar e drejta nga e kota. Ai që është i suksesshëm, kur e sheh qoftë edhe pak, e zgjedh dhe e parapëlqen. Ndërsa ai që ka qëllim të keq dhe vullnet të prishur, e sheh të vërtetën dhe zgjedh të kotën; e sheh të bukurën dhe anon nga e shëmtuara. Për këtë nuk ka dobi detyrimi në fe, sepse nuk sjell rezultat; dhe i detyruari nuk ka iman të vlefshëm.”
2 ـ Çlirimi i njeriut nga skllavëria e robëria:
Robëria “rikk” në gjuhë do të thotë: skllavëri. Skllevërit u quajtën robër, sepse ata përulen para pronarit të tyre, nënshtrohen dhe i binden atij. Robi është ai që është pronë e dikujt.
Islami nuk ka thirrur në robëri, siç përhapet dhe shpifet ndaj tij; përkundrazi, Islami erdhi në një kohë kur sistemi i robërisë ishte tashmë i vendosur dhe i përhapur. I Dërguari i Allahut (a.s), me legjislacionin që bartte nga Islami, punoi për çlirimin e robërve që ndodheshin nën peshën e robërisë. Ai hapi shumë rrugë për zhdukjen graduale të robërisë dhe për çlirimin e njerëzve prej saj. Kështu, ai ligjëroi lirimin e një robi si shlyerje (kefaret) për betimin e thyer dhe në disa dispozita të tjera.
Profeti (a.s) në shumë hadithe ka nxitur për mirësjellje ndaj robërve, shërbëtorëve dhe skllevërve, madje edhe për lirimin e tyre nga robëria. Ndër to është fjala e tij:
“Ata (shërbëtorët dhe robërit tuaj) janë vëllezërit tuaj; Allahu i ka vendosur nën dorën tuaj. Ushqejini me atë që hani vetë, vishini me atë që vishni vetë dhe mos i ngarkoni me atë që nuk e përballojnë; e nëse i ngarkoni, ndihmojini.”[2]
Gjithashtu ka thënë: “Çdo njeri që liron një rob mysliman, Allahu do ta shpëtojë për çdo gjymtyrë të tij një gjymtyrë të tijën nga zjarri.”[3]
Lirimi do të thotë çlirim nga robëria. Allahu i Lartësuar e ka bërë këtë veprim shkak për shpëtimin e atij që liron robin dhe për çlirimin e tij nga zjarri, pasi ta ketë merituar hyrjen në të.
Ka thënë Muhaleb ibn Ebi Sufra: “Në këtë hadith ka dëshmi për vlerën e madhe të lirimit të robërve dhe se ai është ndër veprat më të larta, me të cilat Allahu shpëton nga zjarri. Po ashtu tregon se shpërblimi mund të jetë i të njëjtit lloj me veprën: ai që liron robin shpërblehet me lirim nga zjarri.”
Madje, Profeti (a.s) e bëri shlyerjen e atij që i bie me shuplakë robit të vet, lirimin e tij. Transmetohet nga Zadhani se ka thënë: “Shkova tek Ibn Umeri, i cili kishte liruar një rob. Ai mori nga toka një shkop të vogël apo diçka të ngjashme dhe tha: Nuk ka në këtë (vepër) shpërblim sa vlera e këtij (shkopi), përveçse unë e kam dëgjuar të Dërguarin e Allahut (a.s) duke thënë: Kush i bie me shuplakë robit të tij ose e godet, shlyerja e tij është ta lirojë atë.”[4]
Imam Neveviu ka thënë: “Në këtë hadith ka nxitje për butësi ndaj robërve, për shoqërim të mirë me ta dhe për largimin e dëmtimit prej tyre. Myslimanët janë njëzëri se lirimi në këtë rast nuk është obligim, por është i rekomanduar, me shpresë që të shlyhet mëkati i tij dhe të largohet barra e padrejtësisë që ka bërë.”
3 ـ Të drejtat e njeriut në luftë:
Sira profetike dhe historia dëshmojnë se njerëzimi nuk ka njohur luftëtar më të mëshirshëm ndaj armiqve të tij dhe më të kujdesshëm për të drejtat e njeriut – gjatë luftës, para saj dhe pas saj – sesa i Dërguari i Allahut (a.s). Duke shqyrtuar sirën e tij dhe udhëzimin e tij në betejat e ndryshme – qofshin ato që i drejtoi vetë, apo porositë që u jepte sahabëve dhe komandantëve në ekspeditat dhe operacionet e tyre, na bëhet e qartë metodologjia morale që ai vendosi, urdhëroi dhe zbatoi gjatë luftimit dhe pas tij, e cila përfshinte respektimin e të drejtave të njeriut.
Ibn Hisham ka përmendur në “Sira profetike” se i Dërguari i Allahut (a.s) e porositi Abdurrahman ibn Aufin (r.a), kur e dërgoi tek fisi i krishterë Kelb në Dumetul-Xhendel, duke i thënë: “Luftoni të gjithë në rrugën e Allahut; luftoni ata që mohojnë Allahun. Mos përvetësoni padrejtësisht (plaçkën), mos tradhtoni, mos gjymtoni (të vrarët) dhe mos vrisni fëmijë. Kjo është besëlidhja e Allahut dhe sira e të Dërguarit të Tij mes jush.”
Nga Sulejman ibn Burejde (r.a), nga babai i tij, transmetohet se: “I Dërguari i Allahut (a.s), kur caktonte një komandant mbi një ushtri apo ekspeditë, e porosiste veçmas me devotshmëri ndaj Allahut dhe me mirësi ndaj myslimanëve që ishin me të. Pastaj thoshte: Luftoni në emër të Allahut, në rrugën e Allahut; luftoni ata që mohojnë Allahun. Luftoni, por mos përvetësoni padrejtësisht, mos tradhtoni, mos gjymtoni dhe mos vrisni fëmijë.”[5]
Nga Abdullah ibn Umer (r.a) transmetohet se: “U gjet një grua e vrarë në një nga betejat e të Dërguarit të Allahut (a.s), dhe ai e ndaloi vrasjen e grave dhe fëmijëve.”[6]
Në këtë hadith shihet qartë kujdesi i Profetit (a.s) për të drejtat e jo-luftëtarëve, si gratë, fëmijët dhe ata që janë në pozitë të ngjashme me ta. Pa dyshim, ndalimi i prerë profetik për vrasjen e të dobëtëve që nuk marrin pjesë në luftë – si gratë dhe fëmijët – është diçka që e veçon sirën profetike në historinë e luftërave. Nuk është njohur, para dërgimit të tij e deri më sot, një udhëzim i tillë unik, i mbushur me mëshirë dhe me respektim të të drejtave të njeriut.
Imam Neveviu ka thënë: “Fjala e tij (a.s): ‘Mos tradhtoni’ Në këto fjalë të hadithit ka dobi për të cilat ka pajtim: ndalimi i tradhtisë, ndalimi i përvetësimit të padrejtë (të plaçkës), ndalimi i vrasjes së fëmijëve kur nuk luftojnë, papëlqyeshmëria e gjymtimit, si dhe rekomandimi që imami t’i porosisë komandantët dhe ushtritë e tij për devotshmëri ndaj Allahut, për butësi ndaj vartësve të tyre dhe për t’ua sqaruar atyre çfarë u nevojitet në luftë, çfarë është detyrë për ta, çfarë u lejohet, çfarë u ndalohet, çfarë është e papëlqyer dhe çfarë është e pëlqyer.”
Kur lufta mbaronte dhe disa nga luftëtarët jobesimtarë binin robër në duart e myslimanëve, Profeti (a.s) merrte në konsideratë dinjitetin dhe të drejtat njerëzore, duke thënë: “Ju porosis që të silleni mirë me robërit e luftës.”[7]
Megjithëse këta robër ishin luftëtarë kundër Islamit, Profeti (a.s) i porositi sahabët për mirësi ndaj tyre dhe u njohu detyrime e të drejta mbi myslimanët, si: liria fetare, e drejta për ushqim, veshmbathje dhe trajtim të mirë. Të gjitha këto kanë dëshmi të qarta në sirën profetike.
4 ـ Hutbeja e Haxhit të Lamtumirës dhe të drejtat e njeriut në të:
Hutbeja e Profetit (a.s) në Haxhin e Lamtumirës – pak para vdekjes së tij – theksoi një sërë të drejtash njerëzore, ndër më të rëndësishmet: drejtësinë dhe barazinë, si dhe paprekshmërinë e gjakut, pasurisë dhe nderit.
Profeti (a.s) sqaroi se baza e epërsisë midis njerëzve nuk qëndron në racë, ngjyrë, atdhe apo përkatësi etnike; ai vendosi parimin e barazisë ndërmjet njerëzve dhe hodhi poshtë racizmin dhe krenaritë racore.
Nga Xhabir ibn Abdullah (r.a) transmetohet se Profeti (a.s) tha në hutben e tij në Haxhin e Lamtumirës: “O njerëz! Zoti juaj është Një. Nuk ka epërsi arabi ndaj joarabit, as joarabi ndaj arabit; as i kuqi ndaj të ziut, as i ziu ndaj të kuqit, përveçse me devotshmëri. Më i nderuari prej jush tek Allahu është më i devotshmi.”[8]
Ndërsa nga Abdullah ibn Abasi (r.a) transmeton se i Dërguari i Allahut (a.s) mbajti hutbe ditën e Kurban Bajramit dhe tha: “O njerëz! Çfarë dite është kjo?” Ata thanë: “Ditë e shenjtë.” Ai tha: “Çfarë vendi është ky?” Ata thanë: “Vend i shenjtë.” Ai tha: “Çfarë muaji është ky?” Ata thanë: “Muaj i shenjtë.” Ai tha: “Atëherë, gjaku juaj, pasuria juaj dhe nderi juaj janë të shenjta për ju, siç është e shenjtë kjo ditë në këtë vend dhe në këtë muaj.” Ai e përsëriti këtë disa herë, pastaj ngriti kokën dhe tha: “O Allah, a e përcolla (mesazhin)? O Allah, a e përcolla?”[9]
Ibn Haxher Askalani ka thënë: “Kurtubiu ka thënë: Pyetja e tij (a.s) për këto tre gjëra dhe heshtja pas çdo pyetjeje kishte për qëllim që ata ta përqendronin kuptimin dhe vëmendjen e tyre, që ta prisnin me përkushtim të plotë dhe ta ndienin madhështinë e asaj që do t’u kumtonte. Prandaj tha më pas: ‘Gjaku juaj, pasuria juaj dhe nderi juaj janë të shenjta për ju’, për ta theksuar fort ndalimin e cenimit të këtyre gjërave.”
Ndërsa imam Neveviu ka thënë: “Fjala e tij: ‘Gjaku juaj, pasuria juaj dhe nderi juaj janë të shenjta për ju’ do të thotë se ndalimi i këtyre çështjeve është i fortë dhe i theksuar. Në këtë ka argument për përdorimin e shembujve dhe për krahasimin e një rasti me tjetrin (analogjinë juridike), duke bërë analogjinë midis dy rasteve të ngjashme me njëra tjetrën.”
5 ـ Porosia për gratë:
Gruaja, para dërgimit të Profetit (a.s), ishte e shtypur, e zhveshur nga të drejtat e saj dhe me pozitë të ulët në shoqëri; madje, në disa raste, arrinte deri aty sa varrosej e gjallë në djep, ende foshnjë e vogël. Kur erdhi dhe u dërgua Profeti (a.s), ai ia riktheu asaj dinjitetin, e ngriti padrejtësinë prej saj dhe porositi për të dhe për të drejtat e saj. Ajo u bë nder i mbrojtur dhe krijesë me vlerë e pozitë të lartë.
Profeti (a.s) e rrethoi gruan me një kornizë dashurie, përkujdesjeje dhe vëmendjeje, duke e veçuar me nderim dhe trajtim të mirë: si nënë, si bashkëshorte dhe si bijë. Aq i madh ishte kujdesi i tij për gruan, saqë e porositi për të edhe në hutben e tij në Haxhin e Lamtumirës, pak para vdekjes, duke thënë: “Ju porosis të silleni mirë me gratë.”
Kadi Ijad ka thënë: “kuptimi është: po ju porosis për to me mirësi, prandaj pranojeni porosinë time për to.”
Kush e vështron dhe e mediton siren profetike, e sheh qartë dhe hapur përmasën e kujdesit dhe mbrojtjes që Profeti (a.s) u bëri të drejtave të njeriut, pa dallim feje, gjinie, ngjyre apo atdheu. Ai e ndërtoi shoqërinë e parë në Medinën e Ndritshme mbi baza dhe parime që i theksonin dhe i mbronin këto të drejta. Nuk la asnjë të drejtë njerëzore pa e përmendur dhe pa porositur për të, qoftë në mënyrë të përgjithshme apo të detajuar, me fjalët dhe veprat e tij.
Burimi: islamweb.net
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
[1] – Sure Bekare; 256.
[2] – Buhariu dhe Muslimi.
[3] – Buhariu dhe Muslimi.
[4] – Muslimi.
[5] – Muslimi.
[6] – Buhariu dhe Muslimi.
[7] – Tabarani.
[8] – Bejhakiu.
[9] – Buhariu dhe Muslimi.
