Si e sheh Malik ibn Nebij prapambetjen dhe karakteristikat e saj në botën islame?
Fillimisht, Malik ibn Nebi e përkufizon prapambetjen si: “rezultat ose përfundim i formave të joefektivitetit të individit; pra, humbje e efektivitetit në nivelin e një shoqërie të caktuar” Kësisoj, për të, prapambetja nënkupton mungesën e efektivitetit, ose zhdukjen e tij, te individi brenda shoqërisë. Ai e vendos zhvillimin dhe prapambetjen përballë njëra-tjetrës si dy gjendje të kundërta në nivel kolektiv, ndërsa efektivitetin dhe joefektivitetin si dy gjendje të kundërta në nivel individual.
Kështu, joefektiviteti individual përfundon duke çuar në prapambetjen e të gjithë shoqërisë. E njëjta gjë vlen edhe për efektivitetin individual, i cili e çon shoqërinë drejt zhvillimit.
Gjeografia dhe historia e prapambetjes
Sipas Malikut, prapambetja ka gjeografinë dhe historinë e saj. Për sa i përket gjeografisë, ajo përfshin, përafërsisht, hapësirën që shtrihet në gjysmën jugore të globit. Ndërsa, nga pikëpamja historike, ekzistojnë dy forma të prapambetjes:
1 – Forma që i atribuohet faktorëve patologjikë, siç është rënia që ka përfshirë ose që ka përfshirë në të kaluarën zhvillimin e shoqërive që dikur ishin në zhvillim. Ky është rasti i shoqërisë islame deri në fund të periudhës së shtetit të Muvahidinëve.
2 – Forma që i atribuohet faktorëve të përhershëm dhe kronikë të stanjacionit në shoqëritë primitive.
Shkaku i prapambetjes
Nëse prapambetja është joefektivitet dhe nëse ajo ka faktorë të përkohshëm e kalimtarë, si dhe faktorë të përhershëm e kronikë, atëherë cili është shkaku i saj?
Maliku e lidh prapambetjen me njeriun mysliman, i cili nuk e ka mësuar mënyrën e përdorimit efektiv të mjeteve të tij themelore, pra tokës dhe kohës, ose e ka harruar atë që kishte mësuar për përdorimin e tyre, për shkak të shkëputjes që ndodhi në qytetërimin islam ndërmjet mendimit dhe ndërgjegjes, pas Betejës së Hittinit në vitin 538 hixhri.
Karakteristikat kryesore të prapambetjes
Së pari: Prapambetja në mendim dhe në kulturë
Maliku mendon se karakteristikat dhe shenjat kryesore të prapambetjes shfaqen në këto forma:
1 – Shpërbërja e marrëdhënieve ndërmjet individëve të shoqërisë
Faktorët e individëve, ideve dhe gjërave nuk veprojnë të shkëputur nga njëri-tjetri, por bashkëveprojnë në një veprim të përbashkët, forma e të cilit përcaktohet sipas modeleve ideologjike nga “bota e ideve”. Këto realizohen përmes mjeteve të “botës së gjërave”, me qëllim arritjen e një synimi të përcaktuar nga “bota e individëve”. Kësaj i shtohet edhe “rrjeti i marrëdhënieve shoqërore”, domethënë tërësia e marrëdhënieve shoqërore brenda të cilave organizohen faktorët e individëve, ideve dhe gjërave.
Kur ky rrjet i marrëdhënieve shoqërore shpërbëhet në fazën e prapambetjes, ndërpriten lidhjet ndërmjet kulturës dhe faktorëve të tjerë të saj, ideve dhe gjërave. Në sipërfaqe shfaqet mospërdorimi ose keqpërdorimi i mjeteve, pavarësisht ekzistencës së tyre. Si pasojë e çarjes së rrjetit të marrëdhënieve shoqërore në shoqërinë myslimane shfaqen: fragmentarizimi i të menduarit (Atomism) dhe, bashkë me të, mungesa e saktësisë, mungesa e mendimit praktik si pasojë e ndarjes ndërmjet teorisë dhe zbatimit, shkëputja ndërmjet fjalës dhe veprës, ndjenja e inferioritetit, izolimi, regresi dhe zbrazëtia.
2 – Ngurtësia, për shkak të falimentimit moral, shoqëror dhe filozofik, dhe pasojat që rrjedhin prej tij: pasiviteti dhe plogështia, shmangia e detyrës dhe kërkimi i të drejtës, nënshtrimi dhe dorëzimi përballë realitetit, mbështetja te e kaluara dhe mburrja me të, stanjacioni i mendimit dhe i energjive shoqërore, si dhe shterimi i mjeteve tokësore dhe kohore.
3 – Mungesa e disiplinës që lidh gjërat me mjetet e tyre dhe gjërat me synimet e tyre
Kjo shfaqet, për shembull, në pretendimin se bota islame jeton sipas parimeve të Kuranit fisnik, ndërkohë që, sipas Malikut, në pjesën më të madhe kemi të bëjmë me një shoqëri që flet sipas parimeve të Kuranit fisnik, për shkak të mungesës së logjikës praktike, domethënë të zbatimit konkret të tyre në sjelljen e saj islame.
4 – Hyrja e shoqërisë myslimane në një krizë kulturore, kur ajo u çlirua nga kufizimet e presionit shoqëror që pengonin çdo shmangie individuale në sjellje dhe hoqi dorë nga parimi i kritikës, të mishëruar në hadithin profetik:
“Cilido prej jush që sheh një të keqe, le ta ndryshojë me dorën e tij.”
Si rezultat u shfaqën dukuri negative kulturore, të cilat Maliku i përshkruan si: infantilizëm në të menduar, kontradiktë, refuzim të reformës, mospranim të kritikës, tradhti, shtrembërim, servilizëm, oportunizëm, idhujtari, teprim, shenjtërim të individëve dhe gjërave, imitimi i verbër, papërgjegjshmëri, zmadhim i vetes, turp nga e kaluara dhe trashëgimia, romantizëm dhe ajo që Maliku e quan “polarizim i dyfishtë” nga njëra anë, prirja për t’iu kthyer të kaluarës dhe mburrja e tradicionalistëve me të; dhe, nga ana tjetër, turpi i përparimtarëve ndaj trashëgimisë dhe largimi i tyre prej saj.
Së dyti: Prapambetja ekonomike
Maliku i jep prapambetjes ekonomike një përkufizim të veçantë: “mungesë mjetesh në rrafshin ekonomik, e cila e rëndon gjendjen ekonomike me një anë tjetër negative nga pikëpamja psikologjike: keqpërdorimin e mjeteve”
Nëse zhvillimi është lehtësi, atëherë prapambetja është vështirësi. Fjala “vështirësi” këtu nuk është veçse shprehje letrare për realitetin shoqëror të cilin e shpreh termi “prapambetje”
Nëse prapambetja mund të përcaktohet përmes shifrave të të ardhurave mesatare vjetore, atëherë, sipas Malikut, ajo është gjithashtu “gjendja shoqërore në të cilën ndodhet njeriu para qytetërimit; njeriu që i vendos problemet e tij brenda kufijve të gjërave”
Maliku mendon se myslimani, gjatë periudhës koloniale, u shndërrua në një mjet pune të vazhdueshme për shkak të mungesës së “ndërgjegjes ekonomike”, të përvojës ose ekspertizës në botën e ekonomisë, e cila ishte e huaj për të me të gjitha konceptet, strukturat dhe interesat e saj. Për këtë arsye, myslimani nuk gjeti rrugë tjetër për zhvillimin ekonomik përveç prirjes për të imituar “nevojat”, në vend që të imitonte “mjetet”, sepse kishte humbur ndërgjegjen e tij qytetëruese. Kështu, myslimani kaloi nëpër dy faza:
Faza e parë: Ai imitonte, aq sa mundej, nevojat e krijuara nga jeta e të tjerëve, pa menduar për të prodhuar mjetet për përmbushjen e tyre.
Faza e dytë: Pas arritjes së pavarësisë së vendit të tij, ai filloi të imitonte nevojat e importuara dhe, bashkë me to, edhe mjetet e importuara, në çfarëdo mënyre që i vinte për mbarë, madje edhe në kurriz të sovranitetit të vendit.
Nga ky imitim në fushën e gjërave, myslimani bëhet, në rrafshin teorik, imitues i ideve që janë formësuar nga përvojat dhe eksperiencat e të tjerëve, pa u ndalur për të nxjerrë mësime nga shkaqet e suksesit ose të dështimit të planeve të zhvillimit të zbatuara mbi baza liberale apo materialiste.
Ndërkohë, sipas Malikut, çështja ka qenë dhe vazhdon të jetë çështje e një kultivimi kulturor të shoqërisë islame, që do t’i mundësonte asaj t’i përdorte aftësitë e saj mendore dhe fizike në një mënyrë që çdo individ të vepronte mbi bazën e një ekuacioni shoqëror, i cili do ta aftësonte atë për të realizuar me sukses çdo plan ekonomik.
Kjo ndodhte në një kohë kur elita e arsimuar në botën islame ishte ndarë në dy grupe:
1 – Një grup që nuk i kushtonte rëndësi besimit të vet, për shkak të orientimit të tij drejt marksizmit, dhe që e quante veten përparimtar.
2 – Një grup që, në parim, anon nga liberalizmi, duke iu shmangur materializmit dhe duke u distancuar nga ateizmi, i nxitur nga identiteti i tij islam.
Në këtë ngërç intelektual dhe ekonomik, Maliku bën thirrje për vendosjen e themeleve qytetëruese të botës së ekonomisë islame.
Si mund të bëhet kjo dhe cili është mekanizmi dhe elementi themelor i këtyre themeleve ekonomike qytetëruese?
Themelet qytetëruese të botës së ekonomisë
Fillimisht, Maliku mendon se ekonomia, pavarësisht orientimit të saj doktrinar, është mishërim i një qytetërimi, që nënkupton: “Tërësinë e kushteve shpirtërore dhe materiale që i mundësojnë një shoqërie të ofrojë të gjitha garancitë shoqërore për çdo individ që jeton në të.”
Ky përkufizim funksional i qytetërimit e ndan atë në dy aspekte:
1 – Aspekti që përfshin kushtet e tij shpirtërore, në formën e një vullneti që e shtyn shoqërinë drejt përcaktimit të detyrave të saj shoqërore dhe përmbushjes së tyre.
2 – Aspekti që përfshin kushtet e tij materiale, në formën e mundësisë, domethënë sigurimit të mjeteve të nevojshme për shoqërinë për të përmbushur detyrat e saj, pra funksionin qytetërues.
Kështu, Maliku arrin në përfundimin se qytetërimi është ky vullnet dhe kjo mundësi, dhe mund të thuhet se ekonomia është forma konkrete e këtij vullneti dhe e kësaj mundësie në një fushë të veçantë: fushën e ekonomisë.
Gjithashtu, të ardhurat mesatare vjetore për frymë mund të paraqiten thjesht si një shprehje numerike e mundësisë qytetëruese ose e garancive shoqërore.
Por cila është marrëdhënia relative ndërmjet vullnetit qytetërues dhe mundësisë qytetëruese në kushtet reale dhe objektive me të cilat përballet një shoqëri që nga pika e nisjes?
Për ta shpjeguar këtë, Maliku sjell dy shembuj:
I pari: Nisja e umetit arab në kohën e të Dërguarit të Allahut (a.s) nga pika zero për sa i përket “mundësisë”. Ai nuk kishte asgjë me të cilën të përmbushte detyrat e tij të mëdha në fushën shoqërore, politike dhe ushtarake. Megjithatë, ky umet i përmbushi këto detyra pa neglizhencë dhe pa i shtyrë ato derisa të plotësohej “mundësia” e tij e kufizuar. Ai arriti të zbatonte të gjitha planet e tij në të gjitha fushat, sikur të ekzistonte një koeficient që ndikonte në efektivitetin e mjeteve të tij të thjeshta dhe i bënte ato të mjaftueshme për përmbushjen e detyrave.
I dyti: Gjermania e shkatërruar pas Luftës së Dytë Botërore, e cila e rindërtoi veten nga pika zero, domethënë pa një mundësi materiale që të krahasohej me atë që u arrit realisht, për shkak të ndërhyrjes së një koeficienti shumëzues të mundësisë.
Atëherë, a është ky koeficient vullneti qytetërues, në mënyrë që, nëse ai mungon, edhe mundësia, sado e madhe të jetë për nga përmasat materiale, të mbetet e paralizuar?
Pra, marrëdhënia relative ndërmjet mundësisë qytetëruese dhe vullnetit qytetërues është një marrëdhënie shkakësore, e cila e vendos vullnetin në pozitën e shkakut kundrejt mundësisë. Nëse ekonominë e shohim nga ky këndvështrim, atëherë, siç thotë Maliku, ajo nuk është vetëm bota e sasive dhe e shifrave; këto vijnë në rend të dytë, pasi vullneti qytetërues t’u japë atyre lëvizje dhe jetë.
Po kështu, vullneti qytetërues nuk mund të garantojë suksesin e ekonomisë nëse kësaj të fundit i mungon një faktor psikologjik ose shpirtëror që ta mbështesë atë, si mishërim i atij vullneti qytetërues që e vë në lëvizje njeriu. Për Malikun, pra, njeriu është vlera e parë ekonomike, me kusht që vullneti i tij të jetë një shkëndijë e marrë nga “vullneti qytetërues”.
Kështu, zgjidhja ekonomike për një zhvillim të suksesshëm ekonomik në botën islame qëndron në mobilizimin e njeriut, tokës dhe kohës në kuadër të një projekti të vënë në lëvizje nga një vullnet qytetërues, i cili nuk stepet përballë vështirësive, nuk tregohet mendjemadh ndaj mjeteve të thjeshta që kanë në dispozicion myslimanët dhe nuk pret ndonjë injeksion valute të huaj apo ndonjë projekt të llojit të Planit Marshall.
Kjo sepse çështja e botës islame nuk është çështje e mundësive financiare. Mrekullia e zhvillimit nuk varet nga një injeksion financiar, pasi Japonia, gjatë zhvillimit të saj, nuk mori ndonjë injeksion të llojit të “Planit Marshall”. Po ashtu, ajo nuk varet as nga raca — siç pretendoi Rosenbergu, autori i librit Gjaku dhe ari, në kohën e Hitlerit, kur e lidhi epërsinë gjermane me gjakun gjerman — sepse populli japonez nuk i përket aspak racës ariane.
Përkundrazi, sipas Malikut, çështja qëndron te vullneti qytetërues, i cili i mundësoi një vendi si Japonia të shndërrohej në një fuqi të madhe industriale, pa një mrekulli financiare dhe pa i përkitur racës ariane.
Për këtë arsye, Maliku mendon se bota islame nuk mund t’i ndryshojë kushtet e saj ekonomike veçse në masën që zbaton një plan zhvillimi që çliron dhe aktivizon dimensionet e saj psikologjike. Rilindja ekonomike duhet të mbështetet në aspektin edukativ, i cili e bën njeriun vlerën e parë ekonomike, si mjet përmes të cilit realizohet plani i zhvillimit dhe si pikën e takimit ku bashkohen të gjitha linjat kryesore të programeve të propozuara për zbatim.
Në këtë rast, planifikimi ekonomik duhet të bazohet në një vullnet qytetërues që presupozon një rrjet gjithëpërfshirës shpërndarjeje, i cili përfshin të gjithë popullsinë që nga çasti i parë. Atëherë mund të përcaktohen kushtet e vitalitetit ekonomik si një proces ndërveprimi ndërmjet prodhuesve dhe konsumatorëve përmes procesit të shpërndarjes, i cili përcakton, nga njëra anë, synimin e prodhimit dhe, nga ana tjetër, shtrirjen e konsumit.
Kjo mund të përmblidhet në dy premisa:
E para: Një kafshatë bukë është e drejtë për çdo gojë.
E dyta: Puna është detyrë për çdo krah.
Nëse premisa e parë mund të refuzohet ose pranohet në varësi të një parimi të caktuar, të cilin shoqëria e përvetëson dhe e sanksionon në kushtetutën e saj si bazë, premisa e dytë nuk është fakultative. Ajo është një domosdoshmëri që imponohet nga premisa e parë si kusht për vazhdimin e ndërveprimit ndërmjet prodhimit dhe konsumit.
Ky ndërveprim dialektik mund të formulohet në mënyrë logjike kështu: nuk ka prodhim pa konsum dhe nuk ka konsum pa prodhim.
Nuk mund të harmonizohen prodhimi dhe konsumi nëse nuk përvetësohen të gjitha kushtet psikologjike dhe teknike të nevojshme për realizimin e procesit të nisjes ose të ngritjes ekonomike (DECOLLAGE) në vendet që prej kohësh vuajnë nga stanjacioni i energjive shoqërore.
Këto ishin disa vështrime të shpejta mbi problematikën e prapambetjes dhe zhvillimit te Malik ibn Nebij, aq sa lejon hapësira e këtij shkrimi.
Autor: Adnan Halil Basha
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
