Nga rrënojat e kalifatit deri te frymëzimi i shpirtit osman: si po e rindërton Erdogani pozitën e Turqisë?
Rënia e kalifatit dhe lindja e një shkëputjeje
Më 3 mars 1924, Asambleja e Madhe Kombëtare në Ankara tronditi botën islame me vendimin për të shfuqizuar kalifatin osman dhe për të dëbuar nga vendi kalifin e fundit, Abdulmexhid II.
Ky vendim nuk ishte thjesht një ndryshim i sistemit të qeverisjes, por përbënte një shkëputje të detyruar me një trashëgimi që shtrihej për më shumë se gjashtë shekuj, ku kalifati osman përfaqësonte simbolin e unitetit islam dhe fuqinë politike e ushtarake të gjithë umetit.
Kalifati osman, përgjatë 623 viteve, ishte mburojë e botës islame, mbrojtës i dy Xhamive të Shenjta dhe një fuqi e madhe që shtrihej nga Vjena në lindje deri në Jemen në perëndim, dhe nga Krimea në veri deri në Sudan në jug.
Por komplotet koloniale, tradhtitë e brendshme dhe nacionalizmat e ndara u bashkuan gjatë Luftës së Parë Botërore për të rrëzuar këtë strukturë të madhe, ku lufta u bë goditja përfundimtare, jo për shkak të dobësisë së shtetit në thelb, por për shkak të numrit të madh të armiqve përreth dhe mungesës së mbështetësve nga vetë bijtë e tij.
Si pasojë, u pushtua Anadolli, u copëtuan mbetjet e territorit osman dhe udhëheqësit osmanë u detyruan të nënshkruanin Traktatin e rëndë të Sevres në vitin 1920, i cili copëtoi vendin dhe poshtëroi umetin.
Themelimi i laicizmit.. shkulje e identitetit me forcë
Pas fitores në Luftën e Pavarësisë nën udhëheqjen e Mustafa Kemal Ataturkut, nisi një fazë e re transformimi rrënjësor, ku gjatë periudhës 1924–1938 u imponuan reforma të ashpra që synonin shkuljen e identitetit islam nga rrënjët e tij.
U mbyllën xhamitë dhe disa prej tyre u shndërruan në muze, ku më e njohura ishte shndërrimi i Ajasofisë në muze. Thirrja e ezanit u ndalua në arabisht dhe u zëvendësua me turqisht, ndërsa gratë u detyruan të heqin hixhabin në universitete dhe në institucionet shtetërore.
U hoqën gjykatat sheriatike dhe u zëvendësuan me ligje të importuara nga Zvicra dhe Italia. U ndaluan tarikatet sufiste dhe teqetë që përfaqësonin shpirtëroren islame, ndërsa alfabeti arab u zëvendësua me alfabetin latin për të shkëputur lidhjen me trashëgiminë islame dhe osmane.
Këto reforma nuk ishin laicizëm në kuptimin neutral, por një laicizëm agresiv që synonte krijimin e një “njeriu të ri turk”, të shkëputur nga rrënjët e tij islame dhe osmane, dhe transformimin e shtetit nga mbrojtës i Islamit në një mjet për ta margjinalizuar atë.
Ky projekt vazhdoi për dekada, i mbështetur nga grushte shteti të njëpasnjëshme në vitet 1960, 1971, 1980 dhe 1997, të cilat ndërhynin sa herë që ndonjë rrymë islame i afrohej pushtetit, duke i prerë rrugën çdo përpjekjeje për rikthimin e identitetit islam të Turqisë.
Rexhep Tajip Erdogan: nga lagjja Kasëmpasha në majat e pushtetit
Rexhep Tajip Erdogani lindi në vitin 1954 në lagjen Kasëmpasha të Stambollit, një zonë popullore që ruajti identitetin e saj islam pavarësisht fushatave të laicizimit. Ai u rrit në një mjedis modest, ku mësoi Kuranin dhe u edukua me dashurinë për trashëgiminë islame dhe osmane. Ai hyri në politikë përmes lëvizjes “Vizioni Kombëtar” të udhëhequr nga Nexhmedin Erbakan, i cili për dekada ishte zëri më i fortë islam në Turqi, pavarësisht presioneve dhe grushteve të shtetit.
Në vitin 1994, ai u zgjodh kryetar i bashkisë së Stambollit, ku tregoi aftësi të larta administrative duke zgjidhur problemin kronik të ujit në qytet, duke përmirësuar infrastrukturën dhe duke ofruar shërbime komunale të paprecedentë, gjë që e bëri të pëlqyer edhe nga kundërshtarët e tij politikë. Por rruga nuk ishte e lehtë: në vitin 1997, pasi recitoi një poezi ku thoshte: “Minaret janë bajonetat tona, kupolat helmetat tona, xhamitë kazermat tona”, ai u arrestua dhe u dënua me 10 muaj burg dhe iu ndalua aktiviteti politik.
Burgu u bë një pikë kthese në jetën e tij; ai doli prej tij më i vendosur, më i matur dhe më i vetëdijshëm se ndryshimi nuk arrihet përmes përballjes direkte me institucionin ushtarak, por duke ndryshuar rregullat e lojës nga brenda.
Në vitin 2001, ai themeloi Partinë e Drejtësisë dhe Zhvillimit me një grup bashkëpunëtorësh, duke u prezantuar para popullit turk dhe botës si një parti reformiste demokratike, e fokusuar në demokraci, të drejtat e njeriut dhe anëtarësimin në Bashkimin Evropian.
Në zgjedhjet e vitit 2002, partia arriti një fitore historike duke marrë shumicën absolute parlamentare, duke hapur një kapitull të ri në historinë e Turqisë. Pas ndryshimeve kushtetuese që hoqën pengesën për kandidimin e tij, Erdogani u bë kryeministër në mars 2003.
Sukseset e mëdha: ndërtimi i Turqisë së fuqishme
Gjatë dy dekadave në pushtet, Erdogan arriti të realizojë arritje mbresëlënëse që ndryshuan plotësisht fytyrën e Turqisë në fusha të ndryshme.
Së pari: zhvillimi ekonomik dhe infrastruktura gjigante
Kur Erdogani mori pushtetin në vitin 2003, Prodhimi i Brendshëm Bruto i Turqisë ishte rreth 230 miliardë dollarë, ndërsa deri në vitin 2023 ai tejkaloi 1 trilion dollarë. Ndërkohë, të ardhurat për frymë u rritën nga 3,500 dollarë në më shumë se 10,000 dollarë.
Në fushën e infrastrukturës, u ndërtua aeroporti i ri i Stambollit, i cili u bë aeroporti më i madh në Evropë dhe një nga më të mëdhenjtë në botë. U ndërtuan ura gjigante që lidhin dy anët e Bosforit, ndër to edhe Ura Javuz Sultan Selim. U hapën tunele nën det për të lidhur kontinentin aziatik me atë evropian nën ujërat e Bosforit, dhe u zgjerua rrjeti i trenave me shpejtësi të lartë që lidh qytetet kryesore.
Në sektorin e shëndetësisë, u krijua një sistem shëndetësor gjithëpërfshirës që mbuloi të gjithë qytetarët. U ndërtuan spitale të mëdha moderne në çdo rajon, dhe shërbimet shëndetësore arritën edhe në zonat e thella rurale që kishin qenë të privuara prej dekadash.
Së dyti: industria e mbrojtjes që mahniti botën
Një nga arritjet më të mëdha të epokës së Erdoganit është shndërrimi i Turqisë nga një vend që importonte 80% të armëve në një shtet eksportues të industrisë së avancuar të mbrojtjes. Dronët turq si “TB2” dhe “Bajraktar” u bënë simbol i krenarisë ushtarake turke dhe luajtën rol në disa konflikte në Libi, Siri dhe Azerbajxhan.
U zhvillua edhe aeroplani luftarak kombëtar “KAAN”, duke e futur Turqinë në klubin e vendeve të pakta që zotërojnë teknologji të avancuar të aviacionit. Gjithashtu, Turqia u bë një nga 10 vendet në botë që mund të ndërtojë brenda vendit aeroplanmbajtëse dhe anije luftarake të avancuara. Shkalla e vetë-mjaftueshmërisë në industrinë e mbrojtjes u rrit nga 20% në mbi 80% brenda dy dekadave, duke e bërë Turqinë një vend pothuajse të pavarur në fushën e mbrojtjes.
Së treti: rikthimi i identitetit dhe lirive fetare
Erdogani i riktheu qytetarit turk konservator dinjitetin që i ishte marrë për dekada. Pas një përballjeje të gjatë, u hoq ndalimi i mbajtjes së hixhabit në universitete dhe institucione shtetërore. Gratë me hixhab, të cilat dikur përjashtoheshin nga arsimi dhe puna, u bënë gjyqtare, ministre dhe deputete në parlament. Ezani filloi sërish të thirrej në arabisht, pas dekadash që ishte lexuar në turqisht.
Në një hap simbolik të madh në vitin 2020, Ajasofia u kthye në xhami pas 86 vitesh si muze, një vendim që u prit me entuziazëm në botën islame. U restauruan mijëra xhami, shkolla dhe pazare historike osmane dhe u rihapën në madhështinë e tyre të mëparshme, duke u bërë dëshmi e lavdisë së të kaluarës dhe e ringjalljes së saj në të tashmen.
Frymëzimi i shpirtit osman: jo rikthim i shtetit
Ky është dallimi thelbësor që duhet kuptuar: Erdogani nuk synon rikthimin e shtetit osman me sistemin e tij të vjetër dhe kufijtë e gjerë, por frymëzohet nga ai në aspektin e shpirtit, madhështisë dhe pozitës, në një formë që përshtatet me shekullin XXI.
Së pari: pavarësia e vendimmarrjes nga Perëndimi
Në epokën osmane, shteti i merrte vetë vendimet pavarësisht presioneve evropiane, dhe këtë frymë e ka përqafuar Erdogani kur bleu sistemet e mbrojtjes ajrore “S-400” nga Rusia, pavarësisht zemërimit të NATO-s dhe presioneve të forta amerikane.
Ai nuk lejoi asnjë fuqi të huaj t’i diktojë kushte Turqisë në çështjet rajonale, dhe zhvilloi marrëdhënie të balancuara me Rusinë dhe Kinën krahas marrëdhënieve me Perëndimin, duke deklaruar se Turqia nuk do të jetë e varur nga asnjë fuqi.
Së dyti: udhëheqja rajonale dhe mbrojtja e vendeve të shenjta
Osmanët ishin fuqi dominuese në botën islame, dhe Erdogani po e rikthen këtë rol përmes një pranie të fortë ushtarake dhe politike.
Në Siri, Turqia realizoi operacione ushtarake të suksesshme për të larguar organizatat e armatosura nga kufijtë e saj dhe krijoi zona të sigurta ku u kthyen miliona refugjatë sirianë.
Në Libi, kur vendi ishte në prag të rënies nën kontrollin e milicive të mbështetura rajonalisht, Turqia ndërhyri ushtarakisht për të mbështetur Qeverinë e Pajtimit Kombëtar dhe ndaloi përparimin e forcave kundërshtare.
Në luftën e Nagorno-Karabakut në vitin 2020, mbështetja ushtarake dhe politike e Turqisë për Azerbajxhanin ishte vendimtare për çlirimin e territoreve të saj nga pushtimi armen, duke rikthyer lidhjet historike mes dy popujve.
Në mbrojtje të Jerusalemit, Erdogani ka qenë një nga mbrojtësit më të fortë të çështjes palestineze, duke rikthyer një pjesë të rolit osman në mbrojtjen e vendeve të shenjta islame.
Së treti: projektet gjigante që frymëzohen nga arkitektura osmane
Osmanët u njohën për projektet e tyre madhështore arkitekturore si xhamitë e Sinanit, urat dhe kanalet, dhe Erdogani po e ringjall këtë frymë përmes projekteve gjigante në epokën e tij.
Aeroporti i ri i Stambollit nuk është thjesht një aeroport, por një ikonë moderne arkitekturore që frymëzohet nga madhështia e projekteve osmane. Edhe Ura Javuz Sultan Selim është emëruar sipas njërit prej sulltanëve më të mëdhenj osmanë.
Xhamia e madhe e Çamëllxhasë në Stamboll është ndërtuar në stilin modern osman, duke u bërë një tjetër ikonë e re e qytetit, ndërsa projekti ambicioz i Kanalit të Stambollit i ngjan projekteve të mëdha osmane që kanë ndryshuar gjeografinë e rajonit.
Së katërti: ringjallja kulturore dhe historike
Erdogani ka rikthyer krenarinë për trashëgiminë osmane përmes restaurimit të mijëra xhamive, shkollave dhe pazareve osmane, duke i rihapur ato në madhështinë e tyre të mëparshme.
Shkollat e imamëve dhe hatibëve u zgjeruan nga dhjetëra mijëra në më shumë se 1.5 milion nxënës, dhe edukimi fetar u përfshi në kurrikula, me qëllim ndërtimin e një brezi që krenohet me identitetin e tij islam dhe osman.
Çmontimi i laicizmit gjithëpërfshirës dhe ndërtimi i një sistemi të ri
Erdogani e kuptoi që në fillim se sfida më e madhe nuk ishte në kutitë e votimit, por në institucionet e thella të shtetit: ushtria, gjyqësori dhe media laike.
Së pari: neutralizimi i tutelës ushtarake
Ushtria turke për shekuj kishte qenë mbrojtëse e laicizmit kemalist dhe ndërhynte sa herë që ndjente se islamistët po afroheshin me pushtetin. Natën e 15 korrikut 2016 ndodhi tentativa e dështuar e grushtit të shtetit, e cila u bë një pikë kthese e madhe. Miliona qytetarë turq dolën në rrugë duke iu përgjigjur thirrjes së presidentit dhe sakrifikuan jetën për Turqinë e re.
Pas dështimit të grushtit të shtetit, ushtria u ristrukturua rrënjësisht, mijëra oficerë të përfshirë u shkarkuan dhe për herë të parë në historinë e republikës ushtria u vendos nën kontroll të plotë civil.
Së dyti: sistemi presidencial për përqendrimin e udhëheqjes
Në vitin 2017, përmes një referendumi popullor, Turqia kaloi në sistem presidencial me miratimin e qytetarëve, ku u hoq posti i kryeministrit dhe e gjithë pushteti ekzekutiv u përqendrua në duart e presidentit. Ky ndryshim e bëri vendimmarrjen më të shpejtë dhe më efikase, hoqi pengesat burokratike që kishin bllokuar projektet madhore për dekada dhe e bëri presidentin drejtpërdrejt përgjegjës para popullit.
Së treti: ndërtimi i një brezi që krenohen me identitetin e tyre
Një nga arritjet më strategjike të Erdoganit është ndërtimi i një brezi të ri turk që krenohet me identitetin e tij islam dhe osman.
U zgjeruan shkollat e imamëve dhe hatibëve për të nxjerrë një brez të arsimuar që ndërthur kulturën islame me shkencat moderne. Gjithashtu, u fuqizua roli i grave konservatore, duke i bërë ato pjesë aktive në të gjitha fushat.
Identiteti islam nuk konsiderohet më diçka për t’u turpëruar, si në periudhën e laicizmit të detyruar, por është bërë burim krenarie dhe dinjiteti, një transformim i thellë kulturor që do të ndikojë në Turqinë për dekadat e ardhshme.
Një vizion për të ardhmen e Turqisë
Pas dy dekadash të qeverisjes së Partisë për Drejtësi dhe Zhvillim, mund të vizatohen konturet e së ardhmes së Turqisë në dritën e vazhdimit të këtij projekti ose të çdo ndryshimi të mundshëm politik.
Skenari i parë: vazhdimi i projektit të ringjalljes
Nëse Erdogani vazhdon në pushtet ose Partia për Drejtësi dhe Zhvillim vazhdon nën një udhëheqje të re, pritet që Turqia në dy dekadat e ardhshme të përjetojë transformime të mëdha në disa fusha.
Në aspektin ekonomik, Turqia synon të bëhet një nga 10 ekonomitë më të mëdha në botë, me përfundimin e projekteve gjigante të infrastrukturës si Kanali i Stambollit, si dhe me zhvillim të mëtejshëm në industrinë e mbrojtjes, hapësirës dhe energjisë bërthamore.
Në aspektin politik, pritet që Turqia të vazhdojë të forcojë pavarësinë e vendimmarrjes së saj të jashtme dhe të zgjerojë ndikimin rajonal në Lindjen e Mesme, Ballkan, Kaukaz dhe Afrikë, duke ruajtur njëkohësisht anëtarësinë në NATO dhe marrëdhënie të balancuara me fuqitë e mëdha.
Në aspektin kulturor dhe identitar, do të rritet më tej krenaria për identitetin islam dhe osman, me një sistem arsimor që ndërthur shkencat moderne me edukimin fetar, dhe do të shfaqet një brez i ri liderësh, mendimtarësh, inxhinierësh dhe shkencëtarësh që e mbajnë këtë identitet me vetëbesim.
Skenari i dytë: ndryshime të mundshme politike
Në rast të ndonjë ndryshimi politik pas epokës së Erdoganit, qoftë përmes zgjedhjeve apo arsyeve të tjera, nuk pritet që Turqia të rikthehet në laicizmin e plotë që dominonte para vitit 2002. Sepse ndryshimet që ka sjellë Erdogan nuk kanë qenë sipërfaqësore, por strukturore: institucione të riformuara, një brez i ri i rritur me një identitet tjetër, një ekonomi e bazuar në industrinë kombëtare të mbrojtjes dhe marrëdhënie ndërkombëtare të ndërlikuara që nuk mund të zhbëhen lehtë.
Çdo qeveri që vjen më pas do të përballet me një realitet të ri: një ushtri nën kontroll civil, një gjyqësor që nuk është më “kujdestar” i laicizmit, një popull me vetëdije dhe kulturë të ndryshuar, dhe një pozitë rajonale të Turqisë që nuk mund të braktiset lehtë.
Mund të ketë ndryshime në disa politika, veçanërisht në fushën ekonomike ose në marrëdhëniet e jashtme, por rikthimi në modelin e shtetit laik të mbikëqyrur që dominonte para Erdoganit duket shumë i vështirë.
Skenari i tretë: sfidat që përballin të ardhmen
Pavarësisht arritjeve të mëdha, Turqia përballet me sfida reale në të ardhmen, ndër to sfida ekonomike që lidhet me inflacionin dhe krizën e monedhës, si dhe nevoja për reforma të thella strukturore ekonomike.
Sfida politike lidhet me polarizimin e fortë shoqëror mes konservatorëve dhe laikëve, një polarizim që është rritur gjatë epokës së Erdoganit dhe kërcënon kohezionin shoqëror.
Sfida rajonale lidhet me tensionet me disa fuqi rajonale dhe ndërkombëtare, si dhe nevojën për të menaxhuar marrëdhënie komplekse me Shtetet e Bashkuara, Rusinë, Bashkimin Evropian dhe vendet e rajonit.
Sfida demografike lidhet me pritjen e më shumë se 4 milionë refugjatëve sirianë, një çështje e rëndë për ekonominë, infrastrukturën dhe strukturën shoqërore.
Turqia mes së kaluarës dhe së ardhmes
Pas një shekulli shkëputjeje dhe margjinalizimi, Turqia nën udhëheqjen e Rexhep Tajip Erdoganit ka rifituar pozitën e saj natyrore. Erdogani nuk e fsheh më ëndrrën për një Turqi të madhe dhe nuk heziton të flasë për lavditë osmane si burim frymëzimi. Por ai nuk e ka bërë këtë përmes sloganeve boshe apo përpjekjes për të rikthyer një sistem të vjetër që ka përfunduar, por përmes arritjeve reale që kanë ndryshuar jetën e qytetarit turk, kanë rikthyer autoritetin e shtetit dhe kanë bërë që bota ta respektojë sërish Turqinë.
Ajo që bën Erdogani është frymëzimi nga shpirti osman, jo rikthimi i shtetit osman. Ky shpirt përfaqësohet nga pavarësia, lidershipi, forca dhe ruajtja e identitetit. Ndërsa kalifati si sistem qeverisjeje, kufijtë e gjerë të perandorisë dhe sistemi trashëgimor osman janë jashtë projektit të tij politik realist. Turqia sot është një republikë me sistem presidencial, anëtare e NATO-s dhe e lidhur me botën përmes marrëdhënieve komplekse ekonomike dhe politike.
Por ajo që ka ndryshuar realisht është shpirti: shpirti i krenarisë, pavarësisë dhe madhështisë që karakterizonte osmanët. Ky është shpirti që Erdogan synon të ringjallë, në një projekt ringjallës që synon ta bëjë Turqinë një shtet të fortë që mund të konsiderohet trashëgimtare e denjë e lavdisë osmane dhe lidere e botës islame në shekullin XXI.
Sot, Turqia nën udhëheqjen e Erdoganit është një fuqi ekonomike ndër 20 ekonomitë më të mëdha në botë, një fuqi ushtarake me ushtrinë e dytë më të madhe në NATO, një fuqi industriale që eksporton dronë dhe anije luftarake në botë, një fuqi diplomatike që ndikon në çështjet rajonale dhe flet në emër të botës islame, si dhe një fuqi kulturore që ringjall dhe promovon trashëgiminë osmane në botë.
Kjo është Turqia e re që po ndërton Erdogan: një Turqi që frymëzohet nga e kaluara e saj e madhe për të ndërtuar të ardhmen. Jo përmes rikthimit të kalifatit, por përmes rikthimit të pozitës.
Vizioni për të ardhmen
Shikimi i së ardhmes së Turqisë me një perspektivë të gjerë çon në një përfundim të rëndësishëm: ajo që ka ndodhur në Turqi gjatë dy dekadave nuk është thjesht një fazë politike kalimtare, por një transformim i thellë strukturor që do të ndikojë në vend për dekadat e ardhshme. Pavarësisht nëse Erdogan vazhdon në pushtet apo vjen një udhëheqje e re, Turqia që është ndryshuar gjatë epokës së tij nuk do të kthehet në gjendjen e mëparshme. Një brez i ri është rritur me krenari për identitetin e tij, institucionet janë riformuar, ekonomia është orientuar drejt industrisë së mbrojtjes dhe teknologjisë, dhe pozita rajonale është bërë e vështirë të braktiset.
Sot Turqia po ecën me hapa të qëndrueshëm drejt rikthimit të rolit të saj udhëheqës. Rruga është e gjatë dhe sfidat janë të mëdha, por drejtimi është i qartë: nga rrënojat e kalifatit drejt frymëzimit të shpirtit osman, nga laicizmi i detyruar drejt rikthimit të identitetit, dhe nga varësia drejt pavarësisë.
Kjo është Turqia që mund të shërbejë si model i ringjalljes islame në shekullin XXI: një shtet i fortë që krenohet me të kaluarën e tij, ndërton të tashmen me duart e veta dhe synon një të ardhme ku është udhëheqës, jo ndjekës, dhe ndikues, jo i ndikuar.
Autor: Muhamed El Ganudi
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
