Marrëveshja e Mekës për mbrojtjen e përbashkët mund të shihet si momenti kur filloi të merrte formë embrioni i një sistemi të ri rajonal të sigurisë dhe politikës. Ajo e zhvendos marrëdhënien saudito-turko-pakistaneze nga ndërthurja e interesave drejt ndërvarësisë në fushën e parandalimit, dhe nga një rrjet bashkëpunimi dypalësh e shumëdrejtimësh drejt një angazhimi të institucionalizuar trepalësh për mbrojtjen.
Kjo nuk nënkupton domosdoshmërisht krijimin e një sistemi rajonal të konsoliduar apo ngritjen e një alternative ndaj strukturave dhe aleancave ekzistuese. Përkundrazi, nënkupton shtimin e një shtrese të akumuluar të parandalimit mbi këto struktura, e cila, nëse pajiset me mekanizmat e saj institucionalë dhe operacionalë, mund të kontribuojë në riformësimin e ekuilibrave të fuqisë dhe në ripërcaktimin e qendrës së gravitetit të sigurisë dhe politikës në hapësirën arabe dhe islame.
Ky transformim merr një domethënie edhe më të thellë kur lexohet përmes ndërthurjes së burimeve të fuqisë së të tri shteteve; ku thellësia financiare, ekonomike dhe diplomatike saudite bashkohet me kapacitetin ushtarak dhe prodhues turk, si dhe me potencialin ushtarak dhe strategjik pakistanez, brenda një strukture vlera e së cilës forcohet pikërisht nga ndërlidhja e përbërësve të saj.
Ky koncept nuk duhet trajtuar si një ekuacion matematikor në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, por si një model shpjegues për të kuptuar se si kapacitetet kombëtare të ndara mund të shndërrohen në një kapacitet të përbashkët. Vlera strategjike e marrëveshjes nuk buron nga mbledhja aritmetike e burimeve të fuqisë së palëve të saj, por nga efekti shumëfishues që krijohet kur kapaciteti i secilës palë mbush një boshllëk që ekziston te dy palët e tjera.
Nga rregullimi i sigurisë te angazhimi institucional
Dallimi thelbësor ndërmjet asaj që ekzistonte para marrëveshjes dhe asaj që erdhi pas saj nuk qëndron te ekzistenca e bashkëpunimit, sepse marrëdhëniet dypalëshe ndërmjet të tri shteteve janë të vjetra dhe të rrënjosura. Përkundrazi, ai qëndron në kalimin e këtij bashkëpunimi nga rregullime fleksibile dhe shumëdrejtimëshe drejt një angazhimi, i cili përcakton se çdo sulm i armatosur ndaj njërës palë konsiderohet sulm ndaj të gjithave.
Ky model angazhimi, i cili në logjikën e tij të përgjithshme i afrohet filozofisë së mbrojtjes kolektive në marrëveshjet mbrojtëse, e zhvendos marrëdhënien nga niveli i koordinimit në nivelin e parandalimit të zgjeruar.
Transformimi këtu është më shumë cilësor sesa sasior, sepse shteti që mendon të godasë njërën nga palët e marrëveshjes detyrohet të përfshijë në llogaritjet e tij edhe mundësinë e reagimit nga dy palët e tjera. Prandaj, fuqia e re nuk përcaktohet vetëm nga shuma e kapaciteteve ushtarake, ekonomike dhe politike të të tria shteteve, por edhe nga pasiguria që ndërlidhja e këtyre kapaciteteve krijon te kundërshtari, lidhur me përmasat e reagimit, shtrirjen dhe mjetet që mund të përdoren.
Dimensioni iranian dhe rillogaritja e shkallës së përshkallëzimit
Nuk mund të shkëputet koha e lidhjes së marrëveshjes nga një mjedis rajonal tejet i trazuar, i formuar si pasojë e zhvillimeve të përballjes amerikano-iraniane që nga fillimi i vitit 2026, i ripozicionimit të krahëve të Iranit dhe i shtimit të kërcënimeve ndaj korridoreve detare, paralelisht me aktivizimin e rregullimeve shumëpalëshe të sigurisë në Detin e Kuq dhe në Bab el-Mandeb.
Në këtë mjedis, marrëveshja rrit, nga këndvështrimi i parandalimit relativ, koston e çdo opsioni të mundshëm për përshkallëzim kundër njërës prej palëve të saj; sepse llogaritjet e palës kundërshtare nuk lidhen më vetëm me reagimin e shtetit të synuar, por edhe me mundësinë që përballja të zgjerohet në një nivel më të gjerë trepalësh.
Përfshirja e Pakistanit merr një rëndësi të veçantë, duke qenë se ai është një fuqi bërthamore. Hyrja e tij në një angazhim të përbashkët mbrojtës i shton marrëveshjes një dimension strategjik që shkon përtej kapaciteteve konvencionale, në kushtet e një paqartësie strategjike të llogaritur që rrethon rolin e kapaciteteve bërthamore në kuadrin e mbrojtjes së përbashkët në rast se kërcënimi arrin kulmin.
Këtu, “paqartësia strategjike” funksionon si pjesë e parandalimit. Kundërshtarit nuk i nevojitet siguria se kapaciteti maksimal do të përdoret; atij i mjafton të mos jetë në gjendje ta përjashtojë plotësisht këtë mundësi. Në këtë kuptim, kapaciteti strategjik pakistanez i shton një dimension të rëndësishëm ekuacionit të parandalimit, duke zgjeruar gamën e llogaritjeve që kundërshtari duhet të marrë parasysh, pa qenë e nevojshme të supozohet ekzistenca e një ombrelle bërthamore zyrtare që palët nuk e kanë shpallur.
Pakistani ndërmjet angazhimit rajonal dhe llogaritjeve të Azisë Jugore
Për Islamabadin, marrëveshja përfaqëson kurorëzimin institucional të një marrëdhënieje historike strategjike me Rijadin dhe, njëkohësisht, hap një hapësirë më të gjerë për praninë e tij në strukturat e sigurisë rajonale jashtë hapësirës së Azisë Jugore. Megjithatë, ky angazhim përmban llogaritje të ndjeshme, sepse doktrina e sigurisë pakistaneze do të mbetet në masë të madhe e lidhur me marrëdhënien e saj me Indinë dhe me ekuilibrin e parandalimit bërthamor në nënkontinent.
Prandaj, përfshirja e Pakistanit në marrëveshje nuk duhet interpretuar si një ripërcaktim gjithëpërfshirës i prioriteteve të tij mbrojtëse, por si një zgjerim i llogaritur i hapësirës së tij strategjike, efektet e drejtpërdrejta të të cilit shfaqen më qartë në Gjirin Persik, Detin e Kuq dhe në hapësirën më të gjerë arabe dhe islame, pa e zbehur rolin qendror të Azisë Jugore në llogaritjet e sigurisë së Pakistanit.
Nga ana tjetër, ky zgjerim i shton Islamabadit një vlerë të re strategjike. Ai nuk perceptohet më vetëm si njëra prej dy fuqive bërthamore rivale në Azinë Jugore, por edhe si pjesë e një strukture mbrojtëse që lidh Azinë Jugore me Gjirin Persik dhe Lindjen e Mesme. Kjo e zgjeron hapësirën e tij gjeopolitike dhe i jep peshë shtesë në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Turqia: nga furnizuesja e mbrojtjes te partnerja institucionale
Për Ankaranë, marrëveshja përfaqëson mishërimin institucional të një procesi që ka nisur të marrë formë gjatë viteve të fundit përmes rritjes së bashkëpunimit ushtarak dhe eksporteve të industrisë turke të mbrojtjes drejt rajonit. Transformimi kryesor këtu qëndron në kalimin e Turqisë nga pozita e furnizueses së teknologjisë dhe sistemeve ushtarake në pozitën e partneres brenda një strukture institucionale të mbrojtjes.
Kjo pozitë i jep Ankarasë një avantazh strategjik të dyfishtë: nga njëra anë, ajo ruan anëtarësinë dhe lidhjen e saj me sistemin e NATO-s, ndërsa nga ana tjetër fiton një pozicion brenda një strukture të re në zhvillim të sigurisë arabe dhe islame. Në këtë mënyrë, forcohet aftësia e saj për të vepruar si një aktor lidhës ndërmjet hapësirës atlantike dhe hapësirës arabe dhe islame, në vend që veprimtaria e saj strategjike të kufizohet tërësisht brenda njërës prej tyre.
Rëndësia e rolit turk brenda marrëveshjes qëndron edhe në faktin se burimet e fuqisë së tij ndryshojnë nga burimet e fuqisë saudite dhe pakistaneze. Vlera nuk buron nga ngjashmëria e burimeve të fuqisë së tri palëve, por nga ndryshimi i tyre dhe aftësia për t’u integruar. Kur kapaciteti politik, ekonomik dhe diplomatik saudit ndërthuret me bazën industriale dhe ushtarake turke, si dhe me potencialin ushtarak dhe strategjik pakistanez, krijohet një formë e fuqisë së përbërë, të cilën asnjëra prej palëve nuk do të mund ta prodhonte e vetme.
Nga marrëveshja trepalëshe te embrioni i një sistemi më të gjerë sigurie
Njoftimi se marrëveshja është e hapur për përfshirjen e shteteve të tjera rajonale mbart një domethënie që tejkalon kufijtë e tri palëve, sepse e shndërron Marrëveshjen e Mekës nga një formulë trepalëshe në një embrion të aftë për t’u zgjeruar, dhe nga një marrëveshje mbrojtëse ndërmjet tri shteteve në një model potencial themelues për një sistem më të gjerë sigurie.
Rëndësia e kësaj veçorie qëndron në faktin se shtetet themeluese nuk krijojnë thjesht një aleancë, por, nëse struktura zhvillohet në këtë drejtim, fillojnë të përcaktojnë kriteret e anëtarësimit në të, shtrirjen e detyrimeve të saj dhe rregullat e funksionimit.
Në këtë kuadër, organizimi i marrëveshjes nga Mbretëria Saudite, duke pasur parasysh pozitën simbolike që përfaqëson Meka dhe peshën e integruar politike e strategjike të tri shteteve, merr një domethënie që tejkalon dimensionin protokollar dhe hedh themelet për një partneritet mbrojtës, të bazuar në konsensusin e palëve dhe në plotësimin e roleve të tyre në përcaktimin e trajektoreve dhe orientimeve të ardhshme të tij.
Kjo merr rëndësi edhe më të madhe nëse marrëveshja në të ardhmen shndërrohet në një platformë që tërheq shtete të tjera, sepse atëherë çështja nuk do të lidhet thjesht me rritjen e numrit të anëtarëve, por me kalimin e shteteve themeluese nga pozita e palëve brenda ekuilibrit të fuqive në pozitën e pjesëmarrësve në hartimin e rregullave të këtij ekuilibri. Pikërisht këtu mund të flitet për fillimin e një kalimi gradual nga një sistem rajonal, shumë prej rregullimeve të sigurisë së të cilit formësohen nga jashtë, drejt një sistemi sigurie ku disa prej rregullave të tij prodhohen nga vetë fuqitë rajonale, brenda rajonit.
Nga parandalimi i bazuar në marrëveshje te parandalimi i bazuar në kapacitete
Vlera strategjike e marrëveshjes nuk kufizohet vetëm në krijimin e një angazhimi të ndërsjellë politik dhe juridik, por shtrihet edhe te mundësia që ajo ofron për ndërtimin e një kapaciteti të përbashkët mbrojtës, i cili e shndërron këtë angazhim në një element real parandalues. Marrëveshja përbën këtu pikënisjen drejt institucionalizimit të bashkëpunimit mbrojtës ndërmjet tri shteteve dhe lidhjes së elementeve të fuqisë që zotëron secila palë brenda një kuadri më të koordinuar dhe më të integruar.
Në këtë kontekst, mekanizmat që do të krijohen në kuadër të marrëveshjes marrin një rëndësi të veçantë, qoftë në konsultimin dhe marrjen e vendimeve, shkëmbimin e informacionit të inteligjencës, planifikimin e përbashkët të mbrojtjes, stërvitjet ushtarake, apo koordinimin e reagimit ndaj krizave dhe rritjen e aftësisë së forcave dhe sistemeve ushtarake të tri shteteve për të vepruar së bashku.
Këto procese e zhvendosin gradualisht marrëdhënien nga koordinimi i kapaciteteve kombëtare drejt ndërtimit të një kapaciteti kolektiv mbrojtës, i cili mund të vihet në veprim kur të jetë e nevojshme.
Në këtë mënyrë, marrëveshja përfaqëson fillimin e një kalimi nga një parandalim i mbështetur në angazhimin e ndërsjellë drejt një parandalimi të mbështetur në kapacitetin e përbashkët. Sa më shumë të thellohet institucionalizimi i bashkëpunimit dhe të integrohen mekanizmat e tij operacionalë, aq më shumë rritet besueshmëria e angazhimit mbrojtës dhe aq më e lartë bëhet kostoja e vënies së tij në provë nga kundërshtarët.
Prandaj, rëndësia e marrëveshjes nuk matet vetëm me atë që përcakton në tekstin e saj, por edhe me rrugën që ajo hap për shndërrimin e elementeve të fuqisë saudite, turke dhe pakistaneze në një kapacitet parandalues të ndërlidhur.
Marrëveshja bashkon tri shtete, interesat e sigurisë së të cilave shtrihen në disa hapësira strategjike, të cilat takohen në interesat e tyre madhore, edhe pse shtrirja e tyre gjeografike është e gjerë. Interesat e sigurisë së Arabisë Saudite lidhen kryesisht me Gjirin Arabik, Detin e Kuq dhe hapësirën arabe, ndërsa llogaritjet strategjike të Turqisë shtrihen nga Lindja e Mesme deri në Detin e Zi dhe hapësirën evropiano-atlantike. Ndërkohë, fronti indian zë një pozitë qendrore në llogaritjet mbrojtëse të Pakistanit.
Kjo shtrirje i jep marrëveshjes një hapësirë të gjerë gjeopolitike dhe, në të njëjtën kohë, e bën përcaktimin e fushave të angazhimit dhe të mekanizmave të aktivizimit të tyre një element të rëndësishëm për forcimin e kohezionit të saj dhe organizimin e reagimit të përbashkët ndërmjet palëve.
Për qëndrueshmërinë e marrëveshjes, mendoj se është e domosdoshme të ketë qartësi në përcaktimin e sulmit që kërkon aktivizimin e saj, kufijtë e reagimit, mekanizmat e konsultimit, si dhe fushat e angazhimit gjeografik dhe operacional. Sa më të qarta të jenë këto rregulla, aq më shumë mund të forcohet kohezioni ndërmjet palëve, duke ruajtur njëkohësisht shkallën e nevojshme të paqartësisë strategjike ndaj kundërshtarëve.
Embrioni i një sistemi të ri rajonal të sigurisë
Në përfundim, vlera strategjike e Marrëveshjes së Mekës për mbrojtjen e përbashkët nuk matet vetëm me angazhimet e shprehura qartë në të, por edhe me mundësitë e sigurisë dhe politike që ajo krijon. Për nga domethënia e saj, ajo e tejkalon konceptin e një traktati tradicional mbrojtës dhe vendos bazat për një formulë të ndërthurur parandalimi, në të cilën secila palë kalon nga të qenit një aktor i vetëm në një përbërës të integruar brenda një strukture më të gjerë. Në këtë strukturë ndërthuren kapaciteti ekonomik dhe diplomatik saudit, baza industriale dhe ushtarake turke, si dhe potenciali ushtarak dhe strategjik pakistanez.
Domethënia më e gjerë e Marrëveshjes së Mekës qëndron në faktin se ajo pasqyron një ndryshim në pozitën e fuqive rajonale: nga objekt i rregullimeve të sigurisë në partnerë në hartimin e tyre. Rëndësia këtu nuk përcaktohet vetëm nga madhësia e fuqisë që të tri shtetet i shtojnë njëri-tjetrit, por edhe nga shfaqja e një vullneti rajonal për ta organizuar këtë fuqi dhe për ta lidhur atë me interesa të përbashkëta. Kjo rrit aftësinë e rajonit për të ndikuar në mjedisin e vet të sigurisë, në vend që thjesht të përshtatet me ndryshimet që imponohen nga fuqitë dhe rivalitetet përreth tij.
Nga kjo perspektivë, Marrëveshja e Mekës mund të jetë treguesi i fillimit të një etape në të cilën siguria rajonale prodhohet gjithnjë e më shumë nga brenda, pa nënkuptuar shkëputjen nga aleancat dhe partneritetet ndërkombëtare ekzistuese. Transformimi i vërtetë nuk qëndron në zëvendësimin e një sistemi me një tjetër, por në rishpërndarjen e roleve në hartimin e sigurisë brenda tij, në mënyrë që fuqitë rajonale të kalojnë gradualisht nga pozita e marrësve të rregullimeve dhe ekuilibrave në pozitën e partnerëve në formulimin e tyre.
Pikërisht këtu marrëveshja mund të lexohet si embrioni i mundshëm i një sistemi të ri rajonal të sigurisë dhe politikës.
Autor: Turkij el Kabelan
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
