Urtësia e Allahut të Lartësuar ka bërë që Sheriati Islam të jetë përmbyllja e mesazheve hyjnore dhe të mbartë në vetvete faktorët e qëndrueshmërisë dhe shtrirjes, të cilët bëjnë që udhëzimi i tij ta shoqërojë njeriun në kohë dhe mjedise të ndryshme; sepse ai nuk është shpallur për të trajtuar një brez të caktuar apo një realitet të kufizuar, por ka ardhur si udhëzim për të gjithë botët, siç ka thënë Allahu i Lartësuar: “Dhe Ne ta zbritëm ty Librin si sqarim për çdo gjë, udhëzim, mëshirë dhe përgëzim për myslimanët.”[1] Prandaj, struktura e tij është ngritur mbi baza të qëndrueshme, rregulla gjithëpërfshirëse dhe objektiva gjithëpërmbledhëse, të cilat e kanë bërë qëndrueshmërinë e referencës normative pikënisje për vazhdimësinë e udhëzimit dhe e kanë bërë Shpalljen të aftë për të drejtuar jetën sa herë që realitetet e saj përtërihen, fushat e saj zgjerohen dhe pyetjet e saj diversifikohen.
Prandaj, universaliteti i Sheriatit nuk është mbështetur në numrin e madh të dispozitave të veçanta, por në metodologjinë që ai ka përcaktuar për të kuptuar tekstet, për të nxjerrë domethëniet e tyre dhe për t’i zbatuar ato mbi realitetet konkrete. Për këtë arsye, Imam Shafiu vendosi një parim që u bë një prej shtyllave të mendimit të Usulit, duke thënë: “Nuk i ndodh asnjërit prej ithtarëve të fesë së Allahut ndonjë çështje e re, pa pasur në Librin e Allahut dëshmi për rrugën e udhëzimit lidhur me të”[2] Ky tekst nuk përcakton vetëm gjithëpërfshirjen e Shpalljes, por zbulon se vazhdimësia e udhëzimit të saj realizohet përmes ixhtihadit të disiplinuar, i cili i kthen çështjet e reja te bazat e tyre, i lidh çështjet e veçanta me parimet e përgjithshme dhe nxjerr prej teksteve atë me të cilën mund të udhëzohen realitetet e reja.
Nga kjo metodologji u formua fikhu islam, i cili u shndërrua në një veprimtari shkencore që lidh tekstin me realitetin, argumentin me objektivin dhe dispozitën me shkakun e saj përcaktues. Kështu, ai përfshiu transformimet e shoqërive, ndoqi zhvillimin e sistemeve të tyre dhe drejtoi fushat e gjykimit, marrëdhënieve juridike, politikës sheriatike dhe marrëdhënieve njerëzore, pa humbur qëndrueshmërinë e bazave të tij apo unitetin e referencës së tij. Imam Shatibiu e përmblodhi këtë strukturë me fjalët: “Sheriati është vendosur vetëm për interesat e njerëzve në jetën e afërt dhe në jetën e ardhshme”[3] Kështu, objektivat u bënë shpirti i ixhtihadit, ndërsa rregullat e nxjerrjes së dispozitave u bënë rruga për realizimin e tyre në realitetet e reja.
Për këtë arsye, ixhtihadi ka mbetur një element thelbësor në strukturën e Sheriatit, duke e përcjellë udhëzimin e Shpalljes në çdo epokë dhe duke zbuluar dispozitën e Allahut lidhur me çështjet e reja që shfaqen. Kjo metodologji u mishërua që në epokën e sahabëve. Gjatë Vitit të Ramadës, Omer ibn Hatabi (r.a), shqyrtoi nëse ishte realizuar shkaku konkret i zbatimit të dispozitës së vjedhjes, në kushtet e një nevoje të përgjithshme, dhe e zbatoi dispozitën në përputhje me kushtet dhe objektivin e saj. Kështu, në ixhtihadin e tij u bashkuan ruajtja e tekstit, verifikimi i shkakut konkret të zbatimit të dispozitës dhe marrja parasysh e pasojave, në një formë që zbuloi gjallërinë e Sheriatit dhe saktësinë e metodologjisë së tij në zbatimin e dispozitave.
Nga kjo e vërtetë buron pyetja që përbën çelësin e gjithë kësaj strukture të mendimit: Cila është metodologjia që i ka ruajtur ixhtihadit ekuilibrin e tij dhe e ka mbajtur Shpalljen si udhëheqëse të lëvizjes së fikhut, pavarësisht zgjerimit të realiteteve, kalimit të epokave dhe shumëllojshmërisë së çështjeve të reja? Përgjigjja qëndron te mesatarja në çështjet e ixhtihadit. Ajo nuk është një përshkrim i një prirjeje juridike, por filozofia mbi të cilën është organizuar procesi i nxjerrjes së dispozitave; ajo bashkon autoritetin e tekstit, ndërgjegjësimin për objektivat dhe kuptimin juridik të realitetit. Në këtë mënyrë, udhëzimi i Sheriatit vazhdon të shtrihet në jetën e njeriut, brez pas brezi.
Ixhtihadi dhe shtrirja e udhëzimit të Sheriatit
Urtësia e Allahut të Lartësuar ka bërë që udhëzimi i Sheriatit të shtrihet në përputhje me shtrirjen e jetës së njeriut. Ai është përmbyllja e mesazheve hyjnore dhe i fundit nga ato që Allahu i Lartësuar ka zbritur për udhëzimin e njerëzimit. Për këtë arsye, struktura e tij është ngritur mbi tekste themeluese, baza të qëndrueshme, rregulla gjithëpërfshirëse dhe metoda të nxjerrjes së dispozitave, përmes të cilave realitetet e reja i bashkëngjiten bazave të tij, në mënyrë që dispozita e Allahut të jetë e pranishme sa herë që shfaqet një çështje e re dhe që udhëzimi i Shpalljes të vazhdojë ta shoqërojë lëvizjen e jetës në epoka të ndryshme. Kurani e ka përcaktuar këtë parim me fjalën e Allahut të Lartësuar: “Nëse kundërshtoheni për ndonjë çështje, drejtojeni atë te Allahu dhe i Dërguari”[4] Kështu, Shpallja u bë referenca më e lartë dhe kthimi i çështjeve tek ajo u vendos si parim që ruan vazhdimësinë e udhëzimit dhe lidh qëndrueshmërinë e tekstit me përtëritjen e ngjarjeve.
Suneti profetik erdhi për të sqaruar se kthimi i realiteteve te Shpallja nuk është thjesht një parim teorik, por një metodologji praktike në nxjerrjen e dispozitave. Në hadithin e Muadhit (r.a), kur i Dërguari i Allahut (a.s) e dërgoi në Jemen, e pyeti: «Me çfarë do të gjykosh?» Ai tha: «Me Librin e Allahut.» Ai tha: «Po nëse nuk e gjen?» Ai tha: «Me Sunetin e të Dërguarit të Allahut.» Ai tha: «Po nëse nuk e gjen?» Ai tha: «Do të bëj ixhtihad me mendimin tim dhe nuk do të kursehem.» Atëherë ai tha: «Falënderimi i takon Allahut, i Cili e udhëzoi të dërguarin e të Dërguarit të Allahut drejt asaj që e kënaq të Dërguarin e Allahut»[5] Shumica e dijetarëve të Usulit e kanë pranuar këtë hadith si bazë për përcaktimin e parimit të ixhtihadit, pavarësisht diskutimeve që janë bërë lidhur me zinxhirin e transmetimit të tij, sepse kuptimi i tij mbështetet nga tekstet e Shpalljes, dëshmohet nga praktika profetike, veprat e sahabëve dhe formulimet metodologjike të imamëve pas tyre
Më pas, praktika profetike e mishëroi këtë metodologji në realitet. Gjatë betejës së Beni Kurejdhës, Profeti (a.s) tha: «Askush prej jush të mos e falë namazin e ikindisë, përveçse në Beni Kurejdha»[6] Sahabët patën pikëpamje të ndryshme në kuptimin e asaj që synohej. Një grup e mori shprehjen sipas kuptimit të saj të drejtpërdrejtë, ndërsa një grup tjetër kuptoi se synimi ishte nxitja për t’u nisur me shpejtësi dhe e fali namazin gjatë rrugës. Kur kjo i mbërriti të Dërguarit të Allahut (a.s), ai i miratoi të dyja palët. Ky miratim u bë bazë për marrjen në konsideratë të ndryshimit në ixhtihad, kur ai buron nga një kuptim i vlefshëm, dhe dëshmi se udhëzimi i Sheriatit mund të përfshijë mënyra të ndryshme të nxjerrjes së dispozitave, brenda kornizës së tekstit.
Sahabët (r.a) ndoqën këtë metodologji. Kur njerëzit u goditën nga zia e bukës gjatë Vitit të Ramadës, prijësi i besimtarëve, Omeri (r.a), shqyrtoi nëse ishte realizuar shkaku konkret i zbatimit të dispozitës së vjedhjes. Ai vlerësoi se ekzistenca e një nevoje të përgjithshme ndikonte në kushtet e zbatimit të dënimit dhe e shtyu zbatimin e tij derisa të zhdukej shkaku i dyshimit. Nëpërmjet këtij ixhtihadi u bë e qartë se vazhdimësia e udhëzimit të Sheriatit realizohet duke e zbatuar tekstin në vendin për të cilin është ligjëruar dhe se bashkimi i ruajtjes së argumentit, kuptimit juridik të realitetit dhe realizimit të synimit të Ligjvënësit është ai që u jep dispozitave aftësinë për të realizuar drejtësinë në realitetet e reja.
Kur shkenca e Usulit të Fikhut arriti pjekurinë e saj, tekstet e imamëve erdhën për ta përcaktuar dhe themeluar këtë të vërtetë. Imam Shafiu thotë: “Nuk i ndodh asnjërit prej ithtarëve të fesë së Allahut ndonjë çështje e re, pa pasur në Librin e Allahut dëshmi për rrugën e udhëzimit lidhur me të.” Kështu, ai vendosi që për çdo çështje të re ekziston një udhëzim nga Shpallja dhe se për çdo udhëzim ekziston një rrugë e disiplinuar për nxjerrjen e tij.
Imam Xhassasi përcaktoi se tekstet e Sheriatit kanë ardhur me baza gjithëpërfshirëse, të cilave u referohen çështjet e reja përmes ixhtihadit dhe analogjisë së saktë. Imami i dy Xhamive të Shenjta, El-Xhuvejniu, e përkufizoi ixhtihadin si “shpenzimin e të gjithë përpjekjes në kërkimin e dispozitës përmes argumenteve të saj”[7] Më pas, Imam Shatibiu sqaroi se e gjithë lëvizja e ixhtihadit sillet rreth objektivit për realizimin e të cilit ka ardhur Sheriati, që është sjellja e dobive për njerëzit në jetën e afërt dhe në jetën e ardhshme.
Ibn Kajjimi e përmblodhi këtë strukturë shkencore me fjalët: “Muftiu dhe gjykatësi nuk janë në gjendje të japin fetva dhe të gjykojnë me të vërtetën, përveçse përmes dy llojeve të kuptimit: kuptimit të realitetit dhe fikhut lidhur me të… dhe kuptimit të asaj që kërkohet në realitet, që është kuptimi i dispozitës së Allahut me të cilën Ai ka gjykuar në Librin e Tij ose përmes gjuhës së të Dërguarit të Tij (a.s), e pastaj zbatimi i njërës mbi tjetrën”[8] Kështu, përpjekjet e dijetarëve të Usulit u plotësuan në sqarimin se ixhtihadi nuk është krijim i dispozitave, por rrugë për zbulimin e udhëzimit të Shpalljes dhe lidhjen e tij me realitetet që përtërihen me kalimin e kohëve.
Prandaj, ixhtihadi nuk ishte thjesht një mjet për nxjerrjen e dispozitave, por rruga përmes së cilës udhëzimi i Sheriatit u shtri përgjatë historisë. Çdo çështje e re e gjeti bazën e saj në Shpallje dhe çdo epokë gjeti në bazat e Islamit atë që e udhëzonte drejt dispozitës për realitetet e saj të reja. Kështu, Sheriati mbeti i aftë për ta udhëhequr jetën, duke ruajtur qëndrueshmërinë e referencës së tij dhe të Bazave të tij themelore.
Prandaj, ixhtihadi nuk ishte thjesht një mjet për nxjerrjen e dispozitave, por rruga përmes së cilës udhëzimi i Sheriatit u shtri përgjatë historisë. Çdo çështje e re e gjeti bazën e saj në Shpallje dhe çdo epokë gjeti në bazat e Islamit atë që e udhëzonte drejt dispozitës për realitetet e saj të reja. Kështu, Sheriati mbeti i aftë për ta udhëhequr jetën, duke ruajtur qëndrueshmërinë e referencës së tij dhe të Bazave të tij themelore. Megjithatë, kjo shtrirje nuk ishte fryt i ixhtihadit në vetvete, por fryt i ekuilibrit që e disiplinonte lëvizjen e tij dhe që ndërtonte marrëdhënien ndërmjet tekstit, argumentimit, objektivave dhe realitetit mbi një strukturë të qëndrueshme.
Mesatarja në çështjet e ixhtihadit dhe ekuilibri i nxjerrjes së dispozitave
Allahu i Lartësuar e ka bërë mesataren një tipar të këtij umeti, siç ka thënë: “Dhe kështu, Ne ju bëmë një umet të mesëm.”[9]Përshkrimi i Tij me mesatare shpreh një metodologji të integruar në besim, legjislacion dhe sjellje, si dhe tregon një ekuilibër që drejton mënyrat e të kuptuarit dhe të nxjerrjes së dispozitave. Sheriati është strukturuar mbi një ndërtim që bashkon referencën e Shpalljes, nivelet e argumenteve, objektivat e legjislacionit dhe gjendjet e personave përgjegjës juridikisht. Kështu, elementet e shqyrtimit plotësojnë njëri-tjetrin në një strukturë të vetme, e cila siguron shëndoshjen e themelimit juridik dhe urtësinë e zbatimit. Nga ky parim lindi mesatarja në çështjet e ixhtihadit, e cila u bë ekuilibri që ruan baraspeshën e ixhtihadit dhe vendos marrëdhënien ndërmjet tekstit, domethënies së tij, synimit të tij dhe realitetit mbi të cilin zbatohet dispozita.
Suneti profetik erdhi për ta forcuar këtë ekuilibër në metodologjinë e juristit përpara se të përcaktonte hollësitë e dispozitave. I Dërguari i Allahut (a.s) ka thënë: “Veproni me saktësi dhe afrohuni [drejt saj]”[10] dhe ka thënë: “Vërtet, kjo fe është lehtësi”[11] . Në këto dy parime u bashkuan synimi për të arritur të saktën dhe marrja parasysh e lehtësisë me të cilën ka ardhur Sheriati, pa cenuar argumentin dhe pa tejkaluar kufijtë e tij. Prandaj, mesatarja nuk mbeti thjesht një pozitë ndërmjet dy skajeve, por u shndërrua në një metodologji që e vendos çdo argument në nivelin e tij dhe i jep çdo parimi peshën e vet, në mënyrë që dispozita sheriatike të dalë në përputhje me synimin e Ligjvënësit.
Për këtë arsye, vëmendja e dijetarëve të Usulit u drejtua fillimisht te themelimi i rregullave të këtij ekuilibri, përpara se të merreshin me shtimin e degëzimeve juridike. Imami i dy Xhamive të Shenjta, El-Xhuvejniu, e përkufizoi ixhtihadin si “shpenzimin e gjithë përpjekjes në kërkimin e dispozitës sheriatike përmes argumenteve të saj”[12]. Më pas, Imam Gazaliu përcaktoi se shkalla e ixhtihadit nuk plotësohet veçse me bashkimin e mjeteve të shqyrtimit dhe zotërimin e metodave të argumentimit, në mënyrë që dispozita të nxirret mbi bazën e njohjes së themeleve të saj dhe jo thjesht përmes shqyrtimit të çështjeve të veçanta. Kështu, te dijetarët e Usulit, mesatarja u bë një përshkrim i metodës së nxjerrjes së dispozitave përpara se të ishte përshkrim i rezultateve të saj.
Më pas, ky kuptim u bë edhe më i qartë te Imam Shatibiu, kur përcaktoi: “Muftiu që ka arritur majën e kësaj shkalle është ai që i udhëzon njerëzit drejt rrugës së mesme të njohur, në atë që u përshtatet masës së njerëzve; ai nuk i çon drejt vështirësisë dhe as nuk anon me ta drejt skajit të shthurjes”[13]. Këtu mesatarja nuk nënkupton barazimin ndërmjet prirjeve të ndryshme, por respektimin e metodës së Sheriatit në renditjen e argumenteve, realizimin e objektivave dhe marrjen parasysh të gjendjeve të personave përgjegjës juridikisht, në mënyrë që dispozita të arrijë qëllimin e saj në drejtësi, mëshirë dhe dobi.
Imam Karafi nxjerr në pah një aspekt tjetër të këtij ekuilibri, kur paralajmëron kundër zbatimit të dispozitave jashtë shkakut konkret që përcakton vendin e zbatimit të tyre. Ai thotë: “Ngurtësimi gjithmonë pas transmetimeve është devijim në fe dhe padije për objektivat e dijetarëve myslimanë dhe të të parëve të kaluar”[14]. Me këtë ai nuk synonte tejkalimin e teksteve, por ruajtjen e zbatimit të tyre nga gabimi; sepse ndryshimi i zakoneve dhe rrethanave mund të ndryshojë vendin ku zbatohet dispozita, ndërkohë që bazat dhe referenca e saj mbeten të qëndrueshme. Në këtë mënyrë u plotësua ndërtimi i Usulit, i cili bashkoi qëndrueshmërinë e tekstit, stabilitetin e rregullave, marrjen në konsideratë të objektivave dhe saktësinë e zbatimit.
Mbi këtë ekuilibër u ngritën shkollat juridike, duke u shumëllojshmëruar metodat e nxjerrjes së dispozitave dhe duke u zgjeruar mënyrat e preferimit ndërmjet argumenteve, ndërkohë që burimet e legjislacionit mbetën të njëjta, nivelet e argumenteve u ruajtën dhe objektivat e Sheriatit mbetën përcaktuese. Për këtë arsye, mospajtimi i juristëve myslimanë mbeti një mospajtim në mënyrat e të kuptuarit dhe të përdorimit të argumenteve, dhe jo në bazat e fesë dhe referencat e saj. Kështu, ai u bë burim pasurie fikhore dhe zgjerimi juridik, i cili i mundësoi Sheriatit të përfshinte dallimet ndërmjet mjediseve, kalimin e epokave dhe përtëritjen e çështjeve të reja, duke ruajtur unitetin e tij metodologjik.
Nga ky ekuilibër fiku islam e mori aftësinë për të bashkuar origjinalitetin e referencës me gjallërinë e zbatimit. Lëvizja e ixhtihadit mbeti e qeverisur nga Bazat e saj themelore, e udhëzuar nga objektivat e saj dhe e lidhur me nivelet e argumenteve që e disiplinojnë atë. Kur ky ekuilibër çrregullohet në disa praktika, procesi i nxjerrjes së dispozitave largohet nga struktura që ka vendosur Sheriati dhe fillojnë të shfaqen forma të çrregullimit. Kështu, mënyrat e shqyrtimit juridik dallojnë ndërmjet prirjeve të ndryshme, të cilave u mungon ai ekuilibër që e ka ruajtur fikhun islam përgjatë historisë së tij të gjatë.
Çrregullimi i ekuilibrit të ixhtihadit dhe burimi i ngurtësimit dhe i shthurjes
Kur ixhtihadi largohet nga ekuilibri mbi të cilin Sheriati ka ngritur procesin e nxjerrjes së dispozitave, fillojnë të shfaqen pasojat e këtij çrregullimi, jo në bazat dhe parimet e qëndrueshme të fesë, por në mënyrat e të kuptuarit dhe të zbatimit. Kjo sepse fuqia e fikhut përgjatë historisë së tij ka qenë e lidhur me rregullsinë e marrëdhënies ndërmjet teksteve, niveleve të argumenteve, rregullave të argumentimit, objektivave të Sheriatit dhe realiteteve mbi të cilat zbatohen dispozitat. Sa herë që kjo strukturë mbetet e qëndrueshme, aq më shumë zgjerohet aftësia e fikhut për të përfshirë çështjet e reja dhe prodhon një ixhtihad që bashkon qëndrueshmërinë e referencës me urtësinë e zbatimit. Ndërsa, sa herë që çrregullohet renditja e funksioneve të tij, shfaqen forma të mangësive në praktikën shkencore, ndërkohë që Bazat themelore të Sheriatit mbeten të ruajtura në përsosmërinë dhe qëndrueshmërinë e tyre.
Për këtë arsye, dijetarët e Usulit ia kushtuan vëmendjen e tyre studimit të shkaqeve të çrregullimit të ixhtihadit dhe e konsideruan shëndoshjen e metodologjisë si bazë për saktësinë e rezultateve të tij. Shejhul Islam Ibn Tejmije sqaron se shumë prej aspekteve të mospajtimit ndërmjet imamëve i kanë rrënjët te dallimi mes tyre në arritjen e argumentit, vërtetësinë e transmetimit, kuptimin e domethënies së tij ose mënyrat e preferimit ndërmjet argumenteve, ndërkohë që të gjithë janë të bashkuar në synimin për të arritur të vërtetën dhe për të ndjekur Shpalljen. Ky analizë tregon se vendi ku fillon çrregullimi është vetë procesi i shqyrtimit juridik dhe se korrigjimi i ixhtihadit realizohet përmes konsolidimit të rregullave të tij dhe renditjes së funksioneve të tij, përpara se të merret me rezultatet e tij.
Nga kjo pikënisje u shfaqën dy forma të ndryshme në praktikën e ixhtihadit, të cilat lindën si pasojë e çrregullimit të renditjes së elementeve të shqyrtimit juridik.
E para u orientua drejt shërbimit të trashëgimisë juridike, ruajtjes së thënieve të imamëve dhe përkujdesjes ndaj veprave dhe literaturës shkencore. Kjo ishte një përpjekje madhore që e ruajti trashëgiminë juridike të umetit dhe i konsolidoi shkollat e tij shkencore. Fryti i plotë i kësaj përpjekjeje arrihet kur vazhdon aftësia shkencore që krijoi këtë trashëgimi, kur degëzimet lidhen me bazat e tyre dhe rregullat përdoren për trajtimin e çështjeve të reja, në mënyrë që fikhu të mbetet një shkencë prodhuese, përmes së cilës përtërihet aftësia për nxjerrjen e dispozitave dhe njëkohësisht përtërihet lidhja e umetit me trashëgiminë e tij.
Forma e dytë u orientua drejt përfshirjes së realiteteve të reja dhe ndjekjes së transformimeve ekonomike, mjekësore, teknologjike dhe shoqërore. Këto janë fusha që dëshmojnë gjerësinë e Sheriatit dhe vazhdimësinë e vlefshmërisë së tij. Kjo qasje jep frytet e saj kur zhvillohet nën dritën e Bazave të argumentimit, udhëhiqet nga objektivat e legjislacionit dhe e vendos çdo argument në nivelin e tij. Në këtë kontekst, Imam Ibn Ashuri thekson se muxhtehidi e arrin përsosmërinë e shqyrtimit juridik përmes bashkimit të njohjes gjithëpërfshirëse të objektivave të Sheriatit me saktësinë në përfytyrimin e realitetit mbi të cilin do të zbatohet dispozita, sepse objektivat e udhëheqin procesin e nxjerrjes së dispozitave dhe e drejtojnë atë drejt qëllimit për realizimin e të cilit janë ligjëruar dispozitat
Në këtë pikë përcaktohet natyra e ngurtësimit dhe e shthurjes. Ato nuk janë dy shkolla juridike, por dy forma që lindin nga çrregullimi i ekuilibrit të ixhtihadit. Në njërën prej tyre ngushtohet procesi i nxjerrjes së dispozitave dhe dobësohet aftësia e rregullave për të përfshirë zhvillimet e reja; ndërsa në tjetrën dëshira për t’iu përshtatur realitetit vendoset përpara rregullsisë së metodave të argumentimit dhe niveleve të argumenteve, duke prishur kështu ekuilibrin mbi të cilin mbështetet veprimtaria e fikhut. Ibn Rexheb el-Hanbeli ka tërhequr vëmendjen se dija e dobishme është ajo që e bën njeriun të ndjekë argumentin, e lidh dijen me argumentin dhe sjell si fryt veprën dhe frikërespektin ndaj Allahut . Kjo tregon se fuqia e ixhtihadit matet para së gjithash me shëndoshjen e metodologjisë së tij dhe jo me numrin e degëzimeve të tij.
Për këtë arsye, përpjekjet e dijetarëve të Usulit u drejtuan drejt konsolidimit të strukturës shkencore të ixhtihadit. Ata sistemuan rregullat e argumentimit, përcaktuan me saktësi nivelet e argumenteve, themeluan çështjet e analogjisë juridike, verifikimit të shkakut konkret të zbatimit të dispozitës, marrjes në konsideratë të zakoneve dhe nxjerrjes së objektivave përmes shqyrtimit tërësor të teksteve, në mënyrë që mjetet e muxhtehidit të plotësoheshin, nxjerrja e dispozitave të mbetej e lidhur me Bazat e saj themelore, zbatimi të zhvillohej nën dritën e urtësisë së tij dhe fikhu të vazhdonte të përmbushte misionin e tij në udhëzimin e realitetit dhe orientimin e lëvizjes së umetit.
Nga këtu bëhet e qartë se rikthimi i efektivitetit të ixhtihadit fillon me rikthimin e ekuilibrit përmes të cilit rregullohen elementet e shqyrtimit juridik. Sa më shumë të konsolidohet aftësia shkencore dhe të organizohet procesi i nxjerrjes së dispozitave brenda kornizës së Bazave të tij themelore, aq më shumë fikhu rrit aftësinë për t’iu përgjigjur zhvillimeve të kohës, pa humbur lidhjen me Shpalljen dhe pa u larguar nga objektivat e saj. Në këtë pikë, mesatarja në çështjet e ixhtihadit shndërrohet nga një ekuilibër që ruan shëndoshjen e metodologjisë në një projekt shkencor që formëson mendimin juridik dhe e përgatit atë për të rifilluar misionin e tij në përcjelljen e udhëzimit të Sheriatit te njeriu në çdo kohë dhe në çdo vend.
Ndërtimi i mendimit juridik në dritën e mesatares në çështjet e ixhtihadit
Kur ekuilibri i ixhtihadit vendoset në mënyrë të drejtë, frytet e tij fillojnë të shfaqen fillimisht brenda mendjes që ushtron procesin e nxjerrjes së dispozitave, përpara se të shfaqen në dispozitat që ajo nxjerr. Kjo sepse përparimi i fikhut nuk është mbështetur asnjëherë te numri i madh i çështjeve, por te cilësia e formimit që përgatit muxhtehidin, e përsos aftësinë e tij juridike dhe e aftëson atë të bashkojë qëndrueshmërinë e dijes, shëndoshjen e shqyrtimit dhe urtësinë e zbatimit. Nga ky formim u krijuan shkollat juridike, u pasuan brezat e muxhtehidëve dhe Sheriati vazhdoi të jetë i pranishëm në drejtimin e jetës, ndërsa kohët kalonin dhe realitetet ndryshonin.
Për këtë arsye, mesatarja në çështjet e ixhtihadit përfaqëson mjedisin shkencor në të cilin aftësia juridike zhvillohet në mënyrë të ekuilibruar. Ajo e bën tekstin pikënisje të shqyrtimit, u jep argumenteve nivelet e tyre, i lidh çështjet e veçanta me parimet e tyre të përgjithshme dhe e drejton ixhtihadin drejt objektivave për realizimin e të cilave ka ardhur Sheriati. Kështu, procesi i nxjerrjes së dispozitave shndërrohet në një ndërtim të integruar njohurish, ku bashkëveprojnë shkencat e Shpalljes, rregullat e Usulit dhe fikhu i realitetit, dhe dispozita lind nga bashkimi i të gjithë këtyre elementeve, e jo nga favorizimi i njërit prej tyre ndaj të tjerëve.
Nga kjo metodologji u formua edhe pikëpamja e dijetarëve të Usulit për përgatitjen e muxhtehidit. Imami i dy Xhamive të Shenjta, El-Xhuvejniu, përcaktoi se ixhtihadi është shpenzimi i gjithë përpjekjes në kërkimin e dispozitës përmes argumentit të saj; Gazaliu e lidhi arritjen e kësaj shkalle me plotësimin e mjeteve të shqyrtimit; ndërsa Shatibiu përcaktoi synimin përfundimtar të këtij ndërtimi, kur e përshkroi muftiun e përsosur si atë që i udhëzon njerëzit drejt rrugës së mesme të njohur, në përputhje me objektivat e Sheriatit. Këto tekste tregojnë se formimi i muxhtehidit është një proces edukativ dhe metodologjik përpara se të jetë një proces thjesht njohës dhe se cilësia e ixhtihadit fillon nga cilësia e formimit të atij që e ushtron atë.
Vlera e kësaj metodologjie bëhet edhe më e qartë në një epokë në të cilën janë zgjeruar fushat e dijes, janë ndërthurur specializimet dhe çështjet e reja kanë përfshirë inteligjencën artificiale, ekonominë digjitale, inxhinierinë gjenetike, mjekësinë biomjekësore, mjedisin dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Këto çështje kërkojnë një mendim juridik që di ta përfytyrojë me saktësi realitetin, t’i përfshijë të dhënat e tij dhe më pas t’i kthejë ato te Bazat themelore të Sheriatit, nën dritën e objektivave të tij, në mënyrë që udhëzimi hyjnor të vazhdojë të jetë i aftë për të drejtuar të ardhmen, ashtu siç ka drejtuar rrugëtimin e umetit përgjatë historisë së tij.
Nga këtu merr rëndësi gjithnjë e më të madhe ixhtihadi kolektiv, sepse ai e mishëron këtë integrim në formën e tij më të gjerë. Ai bashkon juristin me ekspertin dhe lidh dijen sheriatike me dijen e specializuar, duke rritur saktësinë në përfytyrimin e çështjeve të reja, duke konsoliduar verifikimin e shkakut konkret të zbatimit të dispozitës dhe duke i afruar dispozitat me objektivat e tyre në vendosjen e drejtësisë, mbrojtjen e të drejtave dhe realizimin e dobive. Për këtë arsye, akademitë juridike, institucionet e fetvave dhe institucionet shkencore janë bërë një prej fushave më të rëndësishme të formimit të mendimit bashkëkohor të ixhtihadit, përmes rolit që luajnë në unifikimin e vizionit, orientimin e ixhtihadit dhe thellimin e integrimit ndërmjet shkencave të Sheriatit dhe shkencave të tjera.
Kështu, mesatarja në çështjet e ixhtihadit e tejkalon funksionin e rregullimit të procesit të nxjerrjes së dispozitave për t’u bërë një metodologji në ndërtimin e dijetarit, ringjalljen e aftësisë juridike dhe ripërtëritjen e veprimtarisë shkencore të umetit. Kur kjo metodologji konsolidohet në institucionet arsimore, programet e formimit dhe këshillat e fetvave, fikhu e rifiton aftësinë për të formuar vetëdijen, ripërtërihet misioni i tij në drejtimin e shoqërisë dhe Shpallja vazhdon të jetë e pranishme në jetën e njeriut përmes një mendimi që bashkon besnikërinë ndaj tekstit, depërtimin në kuptimin e realitetit dhe urtësinë në zbatim. Në këtë dimension plotësohen tiparet e filozofisë së mesatares në Sheriat: mesatarja në çështjet e ixhtihadit bëhet forca që ruan ekuilibrin e ixhtihadit, gjallërinë e fikhut dhe shtrirjen e udhëzimit të mesazhit përmbyllës në çdo kohë dhe çdo vend.
Përfundim
Filozofia e mesatares në Sheriat zbulon se sekreti i universalitetit të Islamit dhe vazhdimësisë së udhëzimit të tij nuk qëndron në numrin e madh të dispozitave dhe as në gjerësinë e degëzimeve, por në metodologjinë me të cilën është organizuar procesi i të kuptuarit të Shpalljes dhe i zbatimit të saj në jetën e njeriut. Përmes kësaj metodologjie, referenca e tekstit u bashkua me gjerësinë e objektivave, qëndrueshmëria e Bazave u bashkua me fleksibilitetin e ixhtihadit dhe fiku u shndërrua në një shkencë që lidh të qëndrueshmen me të ndryshueshmen dhe udhëzimin qiellor me realitetin tokësor. Kështu, Shpallja mbetet e pranishme në drejtimin e njeriut sa herë që realitetet përtërihen dhe fushat e zhvillimit njerëzor zgjerohen.
Kjo e vërtetë konfirmon se mesatarja në çështjet e ixhtihadit përfaqëson ekuilibrin që ruan baraspeshën e procesit të nxjerrjes së dispozitave. Ajo është një metodologji që e vendos çdo argument në nivelin e tij, çdo objektiv në fushën e tij dhe çdo realitet në vendin e tij. Kështu, elementet e ixhtihadit plotësojnë njëri-tjetrin në një ndërtim të vetëm, i cili shpreh synimin e Ligjvënësit, realizon drejtësinë dhe kujdeset për interesat e krijesave nën dritën e objektivave të Sheriatit. Në këtë kuptim, mesatarja bëhet një parim drejtues në formimin e fikhut dhe jo thjesht një përshkrim i njërës prej prirjeve ose një trajtim i një periudhe të caktuar historike.
Prandaj, e ardhmja e fikhut islam lidhet me aftësinë e umetit për ta ringjallur këtë metodologji në formimin e dijetarëve të tij, në programet e tij arsimore dhe në institucionet e tij shkencore, në mënyrë që të ripërtërihet aftësia për ixhtihad, e cila bashkon qëndrueshmërinë e themelimit juridik, saktësinë e përfytyrimit dhe zbatimin e drejtë. Kështu, dijetarët mund ta rifillojnë misionin e tyre në përcjelljen e udhëzimit të Shpalljes te çështjet e kohës, përmes dijes së konsoliduar, depërtimit të thellë dhe metodologjisë së disiplinuar.
Në këtë pikë përmblidhet i gjithë ndërtimi i artikullit: mesatarja në çështjet e ixhtihadit nuk është një pozitë ndërmjet dy skajeve dhe as një formulë për pajtimin ndërmjet prirjeve të ndryshme. Ajo është shpirti i Sheriatit, filozofia e ixhtihadit në të dhe ekuilibri që ka formësuar mendimin juridik përgjatë shekujve, duke ruajtur autoritetin e Shpalljes, efektivitetin e ixhtihadit dhe aftësinë e ripërtëritshme të Sheriatit për ta udhëzuar njeriun, për të vendosur drejtësinë dhe për ta zhvilluar tokën në çdo kohë dhe në çdo vend.
Autor: Zybejr ibn Sulltan Rabbanij
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
[1] – Sure Nahl: 89.
[2] – “Er Risale”, fq: 20 – 21.
[3] – “El Muuafekat” (2/8).
[4] – Sure Nisa: 59.
[5] – Ebu Daudi, Tirmidhiu dhe Ahmedi.
[6] – Buhariu dhe Muslimi.
[7] – “El Burhan fi Usul Fikh” (2/1334).
[8] – “I’lamul Muuekiine” (1/87).
[9] – Sure Bekare: 143.
[10] – Buhariu.
[11] – Buhariu.
[12] – “El Burhan fi Usulil Fikh” (2/1334).
[13] – “El Muuafekat” (5/276).
[14] – “El Furuk” (1/177).
