Një ndër ajetet më të spikatura që e kujtojmë vazhdimisht në kontekstin e bisedës sonë rreth prioriteteve të reformës dhe rrënjëve të prishjes është fjala e të Lartësuarit: “Vërtet, Allahu nuk e ndryshon gjendjen e një populli derisa ata të ndryshojnë atë që është në vetet e tyre.”[1]
Megjithatë, rrallëherë ndalemi për të pyetur: si ndryshohet vetja? Cila është natyra e saj, cilat janë llojet e saj dhe si trajtohen gjendjet e saj e luhatjet e saj?
Ramazani konsiderohet një nga stacionet më të rëndësishme për reformimin e shpirtrave dhe zbukurimin e tyre me vlera e shprehi të mira. Atëherë, ku qëndron rëndësia e reformimit të vetes? Dhe cilat janë metodat e kësaj reforme në Kuranin Famëlartë?
Së pari: Përkufizimi i vetes (nefsit)
Nefsi është përmendur në Kuranin Famëlartë në disa vende, ndër to:
“I Lartësuar qoftë Ai që krijoi të gjitha çiftet, nga ajo që mbin toka, nga vetet e tyre dhe nga ajo që ata nuk e dinë.”[2] “Çdo nefs do ta shijojë vdekjen.”[3] “Dhe ruajuni një Dite kur asnjë nefs nuk do t’i bëjë dobi një nefsi tjetër në asgjë.”[4]
Përtej debatit të njohur rreth dallimit mes nefsit dhe shpirtit (ruh), dhe nëse janë një entitet i vetëm apo dy të ndryshëm, nefsin mund ta përkufizojmë si: aspekti lëvizës, orientues dhe përgjegjës për sjelljet e njeriut, mendimet e tij, prirjet, moralin, emocionet dhe drejtimet e tij, qoftë për të mirë apo për të keqe.
Këtë të vërtetë e ka theksuar Kurani me fjalën e Tij: “Pasha nefsin dhe Atë që e përsosi atë, pastaj ia frymëzoi asaj shthurjen (prirjen për mëkat) dhe devotshmërinë e saj. Vërtet, ka shpëtuar ai që e pastroi atë, dhe ka dështuar ai që e mbuloi (e poshtëroi) atë.”[5]
Një poet ka thënë:
Nefsi është lakmitar kur e nxit;
por nëse e mëson me pak, kënaqet.
Kurse përsa i përket shpirtit (ruh), ai është aspekti përgjegjës për jetën e trupit dhe kryerjen e funksioneve të tij jetësore; prandaj, me largimin e tij, paralizohet funksioni i çdo gjymtyre të trupit të njeriut. Thelbin e tij nuk e di askush përveç Allahut: “Dhe të pyesin ty për shpirtin. Thuaj: Shpirti është prej çështjes së Zotit tim.”[6]
Së dyti: Llojet e nefseve në Kuran
Kurani ka theksuar ekzistencën e tre llojeve të nefseve:
A – Nefsi urdhërues për të keqen:Ky është nefsi që është i prirur ta shtyjë njeriun drejt përzierjes me mëkate, zbukurimit të epsheve dhe hedhjes së tij në shkatërrime. Shembulli i tij është ai që Allahu përmend në fjalën e gruas së Azizit: “Vërtet, nefsi është fort urdhërues për të keqen, përveç atij që e mëshiron Zoti im.”[7] Ky është nefsi më i keq ndër nefset e bijve të Ademit.
B – Nefsi qortues: Është një nefs që luhatet ndërmjet së mirës dhe së keqes; herë i reziston epsheve të tij, e herë bie në baltën e mëkatit. Por poseduesi i tij, pas çdo mëkati, ndien qortim të brendshëm, keqardhje dhe frikë, prandaj pendohet dhe kthehet. Allahu i Lartësuar thotë: “Dhe betohem për nefsin qortues.”[8] Ky është një nefs i mirë, sepse kthehet vazhdimisht te e vërteta dhe nuk mbart në vete këmbëngulje sfiduese në mëkat.
C – Nefsi i qetësuar: Është nefsi i cili është i kënaqur me Allahun si Zot, me Islamin si fe dhe me Muhamedin (a.s) si Profet dhe të Dërguar. Ai ka arritur një shkallë të lartë të përsosjes në iman dhe hollësive të ihsanit, saqë është ngritur në shkallët e njohjes shpirtërore. Është qetësuar me premtimin e Allahut dhe ka dëshiruar atë që është tek Ai mbi çdo gjë tjetër. Allahu i Lartësuar thotë: “O ti nefs i qetësuar! Kthehu te Zoti yt, e kënaqur dhe e pranuar.”[9]
Së treti: Gjendjet e popujve dhe luhatjet e nefseve në Kuran
Kurani na ka paraqitur disa modele rreth luhatjeve të popujve dhe individëve dhe lidhjes së fatit të tyre me atë që kanë fituar vetet e tyre, qoftë mirë apo keq. Prej këtyre shembujve përmendim:
1 – Historia e vëllezërve të Jusufit: Në fillim ata kurdisën kundër vëllait të tyre Jusufit dhe e lënduan babanë e tyre Jakubin. Por kur e kuptuan gabimin e tyre, u penduan dhe i përmirësuan vetet e tyre, dhe Allahu ua pranoi pendimin, pasi thanë: “O babai ynë, kërko falje për ne për mëkatet tona, sepse vërtet kemi qenë gabimtarë. Ai tha: Do t’i kërkoj falje për ju Zotit tim; vërtet Ai është Falës dhe Mëshirues.”[10]
2 – Historia e gruas së Azizit: Pasi u përpoq ta joshte Jusufin (a.s) dhe ta hidhte në mëkat, ajo u pendua, e pranoi fajin dhe u pendua sinqerisht, duke thënë: “Kjo është që ai ta dijë se unë nuk e tradhtova në mungesë dhe se Allahu nuk e udhëzon dredhinë e tradhtarëve. Dhe unë nuk e shpall veten time të pafajshme; vërtet nefsi është fort urdhërues për të keqen, përveç atij që e mëshiron Zoti im. Vërtet Zoti im është Falës, Mëshirues.”[11]
Pas kësaj, gjendja e saj u përmirësua dhe e jashtmja dhe e brendshmja e saj u drejtuan për nga e Vërteta.
3 – Historia e popullit të Junusit (a.s): Kur Junusi (a.s) u dëshpërua nga besimi i popullit të tij, vendosi t’i braktisë dhe i paralajmëroi se dënimi do t’u zbriste pas tri ditësh. Kur panë shenjat e dënimit dhe u bindën se ai po u afrohej, dolën me familjet, fëmijët dhe bagëtitë e tyre; hodhën hi mbi kokat e tyre, vunë ferra në këmbë, veshën rroba leshi dhe filluan të luteshin, të përgjëroheshin dhe të qanin. Allahu e pa sinqeritetin e tyre dhe ua pranoi pendimin.
Ai tha për ta: “Përse nuk pati ndonjë qytet që besoi e t’i bëri dobi besimi i tij, përveç popullit të Junusit? Kur besuan, Ne ua larguam dënimin poshtërues në jetën e kësaj bote dhe i lamë të gëzojnë për një kohë.”[12]
4 – Historia e magjistarëve të Faraonit: Magjistarët e shpallën pendimin e tyre në çastin kur iu zbulua madhështia e Allahut. Pasi kishin qenë ndihmës të Faraonit në tiraninë e tij, e kuptuan se ajo që solli Musai (a.s) ishte e vërteta dhe jo magji si ajo që ata praktikonin. Besimi depërtoi në thellësinë e zemrave të tyre dhe shpërthyen me sinqeritet: “Ne besuam në Zotin e botëve, Zotin e Musait dhe të Harunit.”[13]
5 – Historia e arabëve në xhahilijet dhe pas Islamit: Arabët në kohën e paditurisë (xhahilijetit) ishin në injorancë dhe humbje të verbër, në një gjendje të mjerë morale, fetare dhe njerëzore. Por kur një pjesë e tyre u tregua e sinqertë, besoi, u përkushtua dhe pastroi vetet e tyre, kaluan nga adhurimi i robërve në adhurimin e Zotit të robërve; nga ngushtësia e kësaj bote në gjerësinë e kësaj bote dhe të botës tjetër; nga morali dhe bindjet e këqija në më të mirat. U bënë prijës dhe udhëheqës, derisa Kurani i përshkroi me fjalët: “Ju jeni populli më i mirë i nxjerrë për njerëzit: urdhëroni për të mirë dhe ndaloni nga e keqja.”[14]
6 – Popujt me profetët e tyre: Sa për popujt dhe individët e tjerë që ngulën këmbë në kufër dhe prishje, dhe nuk ndryshuan atë që ishte në vetet e tyre – si populli i Shuajbit, Lutit, Adi, Faraoni, Nemrudi dhe pronari i dy kopshteve – Allahu ua bëri të shijojnë dënimin e rëndë dhe përfundimi i tyre ishte humbja.
“Kjo sepse Allahu nuk e ndryshon një mirësi që ia ka dhënë një populli derisa ata të ndryshojnë atë që është në vetet e tyre; dhe Allahu është Dëgjues, i Dijshëm.”[15]
Duke medituar mbi gjendjet e nefseve, luhatjet dhe përfundimet e tyre, vërejmë se ato janë në tri gjendje:
A – Ka prej tyre që ndryshuan nga prishja në përmirësim; u drejtuan dhe patën përfundim të mirë.
B – Ka prej tyre që ndryshuan nga përmirësimi në prishje; mohuan mirësitë e Allahut dhe e mohuan Atë, prandaj patën përfundim më të keq në këtë botë dhe në tjetrën.
C – Ka nefse që këmbëngulën në prishjen e tyre, refuzuan thirrjen e profetëve dhe u shmangën nga rruga e drejtë; përfundimi i tyre ishte humbje.
Pra, përmirësimi i gjendjes dhe i përfundimit është i lidhur ngushtë me përmirësimin e nefseve të individëve dhe shoqërive. Atëherë, si mund të arrihet kjo?
Së katërti: Reformimi i nefsit në Kuran
Mund ta përmbledhim në këto hapa metodologjikë:
1 – Urdhri për lexim dhe kërkim të dijes: Nga urtësia e Allahut është se, kur deshi të ndryshonte atë që ishte në vetet e arabëve prej prishjes, i përshpejtoi me urdhrin për lexim, që është rruga e dijes dhe çlirimit të vetëdijes: “Lexo me emrin e Zotit tënd që krijoi.”[16] Nuk ka gjë më të dobishme se leximi dhe dija në pastrimin e nefseve, përmirësimin e natyrave, lartësimin e ndjenjave dhe përpunimin e zhvillimin e mendimeve.
2 – Kuptimi i drejtë i ekzistencës dhe i përfundimit: Që njeriu të njohë qëllimin e ekzistencës së tij, përgjegjësinë në jetë dhe fatin pas vdekjes. Qëllimi i ekzistencës është adhurimi i Allahut dhe ndërtimi i tokës me drejtësi e përmirësim. Fati pas vdekjes është llogaria dhe shpërblimi për veprat e mira dhe të këqija, dhe ajo që pason prej begatisë ose dënimit të dhembshëm. Allahu thotë: “A menduat se ju krijuam kot dhe se nuk do të ktheheni tek Ne”[17]
3 – Forcimi i lidhjes me Allahun e Lartësuar: Përmes ruajtjes së adhurimeve, shmangies së ndalesave dhe përgjigjes ndaj urdhrave të Allahut. Kjo është arsyeja e qetësisë dhe prehjes së zemrave: “Ata që besuan dhe zemrat e tyre qetësohen me përmendjen e Allahut. Vërtet, me përmendjen e Allahut qetësohen zemrat.”[18]
4 – Reformimi i nefsit përmes pastrimit dhe moralit: Pra, edukimi i nefsit me virtyte si dëlirësia, turpi i ndershëm, pastërtia e zemrës, dashuria për të mirën, sinqeriteti, besnikëria dhe durimi; si dhe pastrimi i tij nga prishjet dhe moralet e ulëta. “Ka shpëtuar ai që e pastroi atë, dhe ka dështuar ai që e mbuloi (e poshtëroi) atë.”[19]
5 – Stolisja me durim në sprova dhe fatkeqësi: Durimi e mëson nefsin me qëndrueshmëri, forcë vendosmërie dhe lartësi synimi. Ai është arma e pathyeshme kur sprovat bashkohen. Prandaj shpërblimi i tij është pa masë: “Vërtet, durimtarëve do t’u jepet shpërblimi i tyre pa llogari.”[20]
6 – Butësia, maturia dhe fleksibiliteti përballë realitetit: Profeti (a.s) i tha Eshëexh-it të Abdul-Kajsit:
“Vërtet, tek ti janë dy cilësi që i do Allahu: butësia dhe maturia.”[21]
Maturia, fleksibiliteti dhe butësia e ndihmojnë njeriun të kuptojë përfundimet e çështjeve që në fillim duken të paqarta. Ato janë shenjë e ekuilibrit shpirtëror dhe e disiplinës emocionale. Prandaj Allahu thotë: “Mund të ndodhë që ta urreni diçka, ndërsa ajo është e mirë për ju; dhe mund të ndodhë që ta doni diçka, ndërsa ajo është e keqe për ju. Allahu di, kurse ju nuk dini.”[22]
7 – Thirrja drejt optimizmit: Mosdorëzimi ndaj dëshpërimit dhe humbjes së shpresës, por lakmia e vazhdueshme në mëshirën dhe mirësinë e Allahut. Optimizmi i jep nefsit frymë të re, forcon vendosmërinë dhe largon shkaqet e dështimit dhe dëshpërimit. Jakubi, në kulmin e dhimbjes, u tha bijve të tij: “O bijtë e mi, shkoni dhe kërkoni lajme për Jusufin dhe vëllanë e tij, dhe mos e humbni shpresën nga mëshira e Allahut; vërtet, nga mëshira e Allahut nuk e humbin shpresën veçse populli jobesimtar.”[23]
8 – Njohja e jetëve të profetëve dhe të të drejtëve: Leximi i historive të tyre dhe i popujve të mëparshëm, shoqërimi me rrëfimet e tyre dhe marrja mësim nga përfundimet e tyre. Në to ka ngushëllim për dhimbjet dhe lehtësim për brengat; ato e zbusin peshën e sprovave. Kur i sprovuari sheh shembuj më të rëndë se sprova e tij, i zgjerohet horizonti dhe i forcohet durimi. “Vërtet, në tregimet e tyre ka mësim për ata që kanë mendje.”[24]
Autor: Muhamed Lahdar
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
[1] – Sure Ra’d: 11.
[2] – Sure Jasin: 36.
[3] – Sure Enbija: 35.
[4] – Sure Bekare: 48.
[5] – Sure Shems: 7 – 10.
[6] – Sure Isra: 85.
[7] – Sure Jusuf: 53.
[8] – Sure Kijame: 2.
[9] – Sure Fexhr: 27 – 28.
[10] – Sure Jusuf: 97 – 98.
[11] – Sure Jusuf: 52 – 53.
[12] – Sure Junus: 98.
[13] – Sure A’raf: 47 – 48.
[14] – Sure Ali Imran: 110.
[15] – Sure Enfal: 53.
[16] – Sure Alek: 1.
[17] – Sure Mu’minun: 45.
[18] – Sure Ra’d: 28.
[19] – Sure Shems: 9 – 10.
[20] – Sure Zumer: 10.
[21] – Muslimi.
[22] – Sure Bekare: 216.
[23] – Sure Jusuf: 87.
[24] – Sure Jusuf: 111.
