Një person doli për në punë, ndonëse e dinte se ishte i prekur nga një sëmundje ngjitëse, dhe u përzie me kolegët e tij si zakonisht. Më pas, njëri prej tyre u prek nga e njëjta sëmundje dhe ndërroi jetë disa ditë më vonë. Menjëherë nisën të ngriheshin pyetjet: A mban ky person përgjegjësi për këtë vdekje? A konsiderohet ajo që ndodhi vrasje e paqëllimshme? Dhe si mund të përcaktohet me siguri se infeksioni u transmetua pikërisht prej tij?
Në pamje të parë, kjo ngjarje duket e ngjashme me çështjet e njohura të veprave penale, mirëpo kalimi nga një dyshim i thjeshtë në vërtetimin e përgjegjësisë kërkon një proces të gjatë. Infeksioni mund të transmetohet nga një person tek i cili nuk shfaqen simptoma; burimet e ekspozimit mund të jenë të shumta; madje dëmi mund të ndodhë edhe në rastin kur personi i infektuar i ka respektuar masat parandaluese. Po kështu, thjesht fakti që ngjarjet kanë ndodhur njëra pas tjetrës në kohë nuk mjafton, në vetvete, për të vërtetuar lidhjen shkakësore.
Për këtë arsye, përgjegjësia për transmetimin e sëmundjeve ngjitëse kërkon një shqyrtim që ndërthur njohuritë mjekësore, përcaktimin juridiko-fetar të rastit dhe rregullat e provës gjyqësore.
Parandalimi si e drejtë e të tjerëve në fikhun islam
Fikhu islam përcakton një parim gjithëpërfshirës në fjalën e Profetit (a.s): “Nuk lejohet dëmtimi dhe as kundërpërgjigjja me dëm.” Ky është një parim që përfshin çdo sjellje që rrezikon jetën ose shëndetin e njerëzve. Po ashtu, fjala e tij (a.s): “I sëmuri të mos përzihet me të shëndoshin”, vjen për të theksuar ligjshmërinë e veçimit të të sëmurit nga i shëndoshi, kur ekziston frika e transmetimit të sëmundjes.
Në kohë epidemish, marrja e masave parandaluese shndërrohet në një të drejtë të të tjerëve, veçanërisht kur vërtetohet se sëmundja transmetohet përmes kontaktit të drejtpërdrejtë, pikëzave të frymëmarrjes, ajrit ose lëngjeve trupore. Në një rast të tillë, personi i infektuar është i detyruar të zbatojë masat që përcaktojnë specialistët, si izolimi, njoftimi i të tjerëve, përdorimi i mjeteve mbrojtëse ose shmangia e vendeve të mbipopulluara.
Shkalla e këtij detyrimi ndryshon në varësi të rrezikshmërisë së sëmundjes, shpejtësisë së përhapjes së saj dhe mënyrave të transmetimit. Një sëmundje e lehtë, e cila transmetohet vetëm pas një kontakti të zgjatur, nuk trajtohet njësoj si një sëmundje shumë ngjitëse, e cila mund të çojë në vdekje. Po kështu, masat parandaluese ndryshojnë me zhvillimin e njohurive mjekësore dhe ndryshimin e rrethanave epidemiologjike.
“Enciklopedia e rasteve të reja juridike mbi sëmundjet dhe epidemitë” e ka trajtuar këtë kuptim në kuadër të çështjes së mjekimit dhe marrjes së masave shkakësore, duke përcaktuar se masat parandaluese përfshihen në mbrojtjen e jetës dhe se mbështetja e drejtë te Allahu shkon së bashku me marrjen e masave të ligjshme.
Dallimi juridiko-fetar dhe ligjor ndërmjet veprimit të drejtpërdrejtë dhe shkaktimit në transmetimin e infeksionit
Juristët islamë, në kapitujt që trajtojnë përgjegjësinë për dëmet dhe veprat penale, bëjnë dallim ndërmjet veprimit të drejtpërdrejtë dhe shkaktimit:
Veprimi i drejtpërdrejtë: ekziston kur dëmi shkaktohet nga veprimi i një personi në mënyrë të afërt dhe të drejtpërdrejtë, si për shembull kur dikush i injekton një personi një substancë të kontaminuar ose vendos një agjent patogjen në ushqimin e tij.
Shkaktimi: ekziston kur një person krijon një rrethanë që çon në shkaktimin e dëmit përmes një vargu faktorësh ndërmjetësues.
Shumica e rasteve të infeksionit që vijnë si pasojë e kontakteve të përditshme hyjnë në kategorinë e shkaktimit, sepse transmetimi i sëmundjes varet nga disa faktorë, ndër të cilët janë prirja e personit për t’u infektuar, kohëzgjatja e ekspozimit, sasia e agjentit patogjen, cilësia e ajrosjes dhe përdorimi i mjeteve mbrojtëse.
Ky dallim sjell një pasojë të rëndësishme në përcaktimin e përgjegjësisë. Në rastet e shkaktimit, shqyrtimi përqendrohet në tri elemente kryesore: ekzistencën e një veprimi të padrejtë ose të neglizhencës, vërtetimin e dëmit dhe ekzistencën e një lidhjeje juridikisht të pranueshme ndërmjet sjelljes dhe pasojës. Nëse mungon njëri prej këtyre elementeve, pretendimi për përgjegjësi dobësohet dhe, në disa raste, përgjegjësia për dëm mund të bjerë tërësisht.
Katër raste me dispozita të ndryshme juridiko-fetare për transmetimin e infeksionit
1 – Personi që transmeton infeksionin pa e ditur
Një person është bartës i një sëmundjeje ngjitëse, pa qenë në dijeni se është i infektuar dhe pa shfaqur simptoma që do ta shtynin të kryente një kontroll mjekësor ose të merrte masa parandaluese. Nëse në këtë gjendje ai takohet dhe përzihet me të tjerët dhe më pas infeksioni transmetohet, parimi është se ai nuk ngarkohet me mëkat, sepse detyrimi fetar lidhet me dijeninë dhe aftësinë për të vepruar dhe sepse sjellja e tij ka qenë brenda kufijve të sjelljes së zakonshme.
Gjykimi ndryshon nëse tek ai shfaqen shenja të qarta të sëmundjes, nëse ka marrë një paralajmërim mjekësor ose nëse ka pasur kontakt të ngushtë me një person të infektuar dhe, megjithatë, ka shpërfillur nevojën për t’u kontrolluar dhe për të marrë masat e duhura parandaluese. Në këtë rast, vlerësimi i neglizhencës lidhet me nivelin e njohurive që kishte në dispozicion dhe me atë që pritej të bënte një person i zakonshëm në rrethana të tilla.
2 – Personi që e di se është i infektuar dhe zbaton masat parandaluese
Personi i sëmurë është në dijeni të gjendjes së tij dhe respekton izolimin, përdor maskën ose ruan distancën e përshtatshme, ndjek udhëzimet e mjekut dhe, megjithatë, infeksioni transmetohet. Vetë fakti që pasoja ka ndodhur nuk dëshmon për ekzistencën e një veprimi të padrejtë ose të pakujdesshëm, sepse disa infeksione ndodhin edhe përkundër marrjes së masave parandaluese dhe sepse këto masa e zvogëlojnë rrezikun, por jo gjithmonë e eliminojnë atë.
Vlerësimi i përgjegjësisë në këtë rast varet nga përshtatshmëria e masave të marra nga personi i infektuar me natyrën e sëmundjes së tij, nga shkalla e respektimit të tyre dhe nga mundësia e tij reale për të shmangur kontaktet me të tjerët.
3 – Personi që e di dhe neglizhon (neglizhenca mjekësore dhe sheriatike)
Përgjegjësia bëhet më e rëndë kur personi është në dijeni se është i infektuar dhe, megjithatë, përzihet me njerëzit pa marrë masa parandaluese, e fsheh sëmundjen e tij nga personat që ekspozohen drejtpërdrejt ndaj tij ose shkel udhëzimet për izolimin e vendosura mbi bazën e një vlerësimi të arsyeshëm mjekësor.
Në këtë rast, mëkati lind për shkak të vënies së të tjerëve në rrezik. Nëse njëri prej personave me të cilët ka pasur kontakt infektohet, mund të lindë detyrimi për kompensim financiar, nëse vërtetohet lidhja shkakësore. Nëse infeksioni përfundon me vdekjen e të prekurit, rasti mund të shqyrtohet në kuadër të rasteve të vrasjes së paqëllimshme, në varësi të natyrës së shkaktimit, shkallës së neglizhencës dhe fuqisë së provave që e lidhin sjelljen me vdekjen.
Cilësimi i një rasti si vrasje e paqëllimshme kërkon një vendim gjyqësor që të marrë në shqyrtim raportin e ekspertëve dhe të gjitha rrethanat e tjera provuese. Prania e neglizhencës nuk çon automatikisht në vërtetimin e veprës penale të vrasjes, veçanërisht kur burimet e infeksionit janë të shumta ose kur identiteti i personit që e ka transmetuar sëmundjen mbetet i pasigurt.
4 – Personi që me dashje transmeton sëmundjen
Përgjegjësia arrin formën e saj më të rëndë kur një person synon qëllimisht të infektojë një individ të caktuar, për shembull, duke përdorur gjak të kontaminuar ose një mjet që transmeton infeksionin, apo duke iu afruar qëllimisht një personi me synimin për t’i shkaktuar dëm.
Këshilli Ndërkombëtar i Akademisë së Fikhut Islam, në vendimin nr. 90 (9/7), e ka trajtuar çështjen e transmetimit të qëllimshëm të virusit të mungesës së imunitetit të njeriut dhe ka përcaktuar se kjo vepër është e ndaluar fetarisht, duke parashikuar për të masa ndëshkuese që ndryshojnë në varësi të faktit nëse sëmundja është transmetuar, nëse ka ardhur deri te vdekja dhe cili ka qenë qëllimi i autorit. Po ashtu, transmetimin e qëllimshëm të sëmundjes në shoqëri e ka konsideruar një formë veçanërisht të rrezikshme që kërkon një ndëshkim më të rëndë.
Vendimi është dhënë në lidhje me një sëmundje të caktuar, mirëpo struktura e tij metodologjike në fushën e ixhtihadit mund të jetë e dobishme edhe për çështje të ngjashme, pasi e lidh gjykimin me qëllimin e autorit, natyrën e mjetit të transmetimit, shkallën e rrezikut dhe pasojën e shkaktuar, duke marrë parasysh veçoritë e secilës sëmundje.
Nyja më e vështirë: Si përcaktohet burimi i infeksionit në rrugë gjyqësore dhe mjekësore?
Mund të vërtetohet se një person ka pasur kontakt me një të sëmurë dhe më pas është prekur nga e njëjta sëmundje, por kjo përputhje kohore nuk mjafton për të vërtetuar se pikërisht i sëmuri ka qenë burimi i infeksionit. Personi i infektuar mund të ketë qenë i ekspozuar edhe ndaj personave të tjerë në shtëpi, në punë ose gjatë udhëtimit me mjete transporti, ndërsa transmetimi i sëmundjes mund të ketë ndodhur përpara takimit që është objekt i pretendimit.
Procesi i vërtetimit nis me përcaktimin e periudhës gjatë së cilës personi, të cilit i atribuohet transmetimi, ka qenë infektues, dhe më pas kjo periudhë krahasohet me datën e kontaktit dhe me periudhën e inkubacionit të sëmundjes tek personi i infektuar. Ekspertët shqyrtojnë më tej llojin e kontaktit, kohëzgjatjen dhe vendin ku ka ndodhur ai, masat mbrojtëse të përdorura dhe burimet e tjera të mundshme të ekspozimit.
Analizat gjenetike të agjentit patogjen mund të ndihmojnë në përcaktimin e shkallës së afërsisë ndërmjet mostrave. Megjithatë, ngjashmëria e sekuencave gjenetike mund të tregojë se të dyja infeksionet i përkasin të njëjtit zinxhir ose grup epidemiologjik, ndërsa përcaktimi i drejtimit të transmetimit të drejtpërdrejtë mbetet shumë më kompleks. Një studim i botuar në revistën “Nature Microbiology” ka tërhequr vëmendjen mbi nevojën për kujdes gjatë përdorimit të analizës filogjenetike për gjurmimin e transmetimit të infeksioneve, pasi të dhënat gjenetike, të marra më vete, mund të mos jenë në gjendje të përcaktojnë personin që ia ka transmetuar sëmundjen një personi tjetër.
Për këtë arsye, një vërtetim i qëndrueshëm i përgjegjësisë duhet të mbështetet në një tërësi të integruar provash: ekzaminimet mjekësore, rendin kronologjik të ngjarjeve, natyrën e kontaktit, periudhën e inkubacionit, të dhënat epidemiologjike, analizën gjenetike kur ajo është e disponueshme dhe dëshminë e ekspertëve.
Nevoja për verifikim bëhet edhe më e madhe sa më i rëndë të jetë ndëshkimi i kërkuar. Përcaktimi i detyrimit për kompensimin e një dëmi të provuar ndryshon, për nga pasojat juridike, nga atribuimi i një vrasjeje një personi; po kështu, ndëshkimet më të rënda kërkojnë prova më të fuqishme dhe e ngushtojnë hapësirën e mundësisë dhe të dyshimit.
A janë sëmundjet ngjitëse të njëjta për sa u përket dispozitave të fikhut?
Të folurit në mënyrë të përgjithshme për “transmetimin e infeksionit” mund të çojë në përcaktime të pasakta, sepse sëmundjet ndryshojnë për nga mënyra e transmetimit, shkalla e rrezikshmërisë dhe mundësia e parandalimit të tyre.
Virusi i mungesës së imunitetit të njeriut (HIV), për shembull, nuk transmetohet përmes shtrëngimit të duarve, qëndrimit së bashku ose përdorimit të përbashkët të mjeteve të zakonshme të ngrënies. Mbështetja e përgjegjësisë mbi një kontakt të rastësishëm shoqëror në një rast të tillë nuk ka bazë mjekësore dhe mund të shndërrohet në padrejtësi dhe stigmatizim të të sëmurit.
Sa u përket sëmundjeve të rrugëve të frymëmarrjes, rreziku i transmetimit lidhet me afërsinë fizike, ajrosjen, kohëzgjatjen e ekspozimit, simptomat dhe shkallën e përhapjes së sëmundjes në komunitet. Qendrat Amerikane për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve (CDC) rekomandojnë që personi me simptoma të një virusi respirator të qëndrojë larg të tjerëve gjatë fazës së sëmundjes dhe, pas rikthimit në aktivitetet e zakonshme, të marrë masa shtesë parandaluese, si përmirësimi i ajrosjes, përdorimi i maskës, ruajtja e distancës dhe kryerja e testimit kur është e nevojshme.
Prandaj, përcaktimi juridiko-fetar i çështjes duhet të nisë nga një përshkrim i saktë mjekësor i sëmundjes: Si transmetohet ajo? Kur bëhet personi i infektuar transmetues? Sa është shkalla e rrezikut që sjell secili lloj kontakti? Dhe cilat masa parandaluese janë të mundshme në rrethanat konkrete?
Tri nivelet e përgjegjësisë në transmetimin e infeksionit
Dallimi ndërmjet niveleve të ndryshme të përgjegjësisë ndihmon në shmangien e gjykimeve të nxituara:
Niveli i parë (fetar dhe etik): lidhet me mëkatin e personit që e di rrezikun që paraqet dhe, megjithatë, e shpërfill shëndetin e të tjerëve, edhe nëse është e pamundur të vërtetohet se një infeksion i caktuar ka ardhur prej tij.
Niveli i dytë (financiar): lind kur vërtetohet se sjellja e tij e dëmshme ka shkaktuar shpenzime mjekimi, paaftësi ose vdekje. Në këtë rast, gjykata shqyrton masën e kompensimit ose të detyrimit për dëmshpërblim, si dhe personat që kanë të drejtë ta përfitojnë atë.
Niveli i tretë (penal): kërkon përcaktimin e natyrës juridike të veprimit: A ka qenë neglizhencë, ndërmarrje e vetëdijshme e një rreziku apo veprim i qëllimshëm? Po ashtu, kërkohet vërtetimi i lidhjes shkakësore në një shkallë që të jetë në përputhje me rëndësinë e dënimit.
Këto nivele mund të bashkohen në një rast të vetëm, por mund të vërtetohet edhe vetëm njëri prej tyre pa u vërtetuar të tjerët. Për shembull, një person mund të jetë mëkatar për shkak të sjelljes së tij të papërgjegjshme, ndërkohë që lidhja e tij me një infeksion të caktuar mund të mbetet e paprovuar në rrugë gjyqësore.
Përgjigjja sheriatike për rastin e parë
Duke iu kthyer rastit të personit që shkoi në punë dhe më pas njëri prej kolegëve të tij ndërroi jetë, cilësimi i tij si vrasës vetëm për faktin se ka pasur kontakt me të, do të ishte një përfundim i nxituar përpara se të paraqiteshin provat. Shqyrtimi i rastit nis me përcaktimin e momentit kur ai mori dijeni për infektimin e tij, simptomat që kishte shfaqur, udhëzimet mjekësore që kishte marrë dhe masat parandaluese që kishte mundësi të merrte.
Më pas, ekspertët shqyrtojnë periudhën gjatë së cilës ai ka qenë infektues, shkallën e kontaktit me të ndjerin, burimet e tjera të mundshme të ekspozimit të këtij të fundit, rezultatet e ekzaminimeve dhe shkallën e lidhjes ndërmjet vdekjes dhe sëmundjes së transmetuar.
Nëse vërtetohet se ai nuk ishte në dijeni të infektimit dhe nuk kishte rrethana që ta shtynin të dyshonte për të, atëherë nuk mund t’i atribuohet neglizhenca. Nëse ai i ka respektuar masat e përshtatshme parandaluese dhe, megjithatë, infeksioni është transmetuar, atëherë kemi të bëjmë me një pasojë që ka ndodhur pavarësisht marrjes së masave parandaluese. Ndërsa, nëse ka qenë në dijeni të infektimit dhe ka shpërfillur izolimin dhe masat për kontakt të sigurt me të tjerët, atëherë vërtetohet përgjegjësia e tij etike; dhe kjo mund të pasohet nga përgjegjësi financiare ose penale, në varësi të asaj që nxjerr në pah hetimi dhe vlerësimi juridiko-fetar.
Ekzistenca e një sëmundjeje kronike tek i ndjeri nuk e përjashton automatikisht lidhjen shkakësore; infeksioni mund të ketë përshpejtuar vdekjen ose të ketë nxitur shfaqjen e komplikacioneve të saj. Vlerësimi i ndikimit të sëmundjes së mëparshme dhe i shkallës në të cilën infeksioni ka kontribuar në përfundimin fatal u takon ekspertëve.
Mbrojtja e shoqërisë nga epidemitë kërkon që të mbahen përgjegjës ata që i ekspozojnë të tjerët ndaj rrezikut, por njëkohësisht kërkon edhe mbrojtjen e të pafajshmëve nga akuza të ngritura mbi hamendësime. Pikërisht ndërmjet këtyre dy konsideratave vepron ixhtihadi i matur juridiko-fetar: përcakton detyrimin për marrjen e masave parandaluese, shqyrton qëllimin dhe neglizhencën, mbështetet në ekspertizën mjekësore dhe i jep provës peshën e duhur përpara se të japë gjykimin.
Kjo vendosje e ekuilibrit është ajo që e bën fikhun e epidemive të aftë të mbrojë jetët dhe, njëkohësisht, të vendosë drejtësinë.
Autor: Muhamed Ali Belaui
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
