Falenderimi i takon Allahut, i cili krijoi dhe përsosi gjithçka, caktoi dhe udhëzoi, dhe i mësoi njeriut atë që nuk e dinte. Paqja dhe bekimi qofshin mbi mësuesin e parë, i cili vendosi për njerëzit udhëzime dhe tregoi qartë të lejuarën dhe të ndaluarën.
Marrëdhënia e njeriut me kafshët është një marrëdhënie e vjetër sa ekzistenca e vet njeriut. Nga këto kafshë, qeni ka ngjallur debat të gjerë fetar dhe shoqëror, sidomos në kohën e qytetërimit modern, ku rritja e qenve brenda shtëpive është bërë një fenomen që kërkon shqyrtim të kujdesshëm.
A është ai thjesht një shok i butë apo ekzistojnë kufizime fetare për praninë e tij brenda shtëpisë që ndikojnë në pastërtinë e myslimanit dhe namazin e tij?
Në këtë artikull, do të shqyrtojmë pikëpamjen e Islamit për këtë marrëdhënie, duke balancuar mes vlerave të mëshirës dhe butësisë ndaj kafshëve dhe ruajtjes së shenjtërisë dhe pastërtisë së shtëpisë myslimane
Ne gjithashtu do të shohim çfarë thotë sheriati për qenët, si të bashkojmë mëshirën ndaj kafshëve me ruajtjen e adhurimit dhe cilat janë rregullat për rritjen e qenve dhe ndikimi i tyre mbi shpërblimin shpirtëror
Pikëpamja e Islamit mbi jetën e kafshëve dhe konsiderimi i tyre
Kafshët janë një komunitet si njeriu. Allahu thotë: “Asnjë kafshë në tokë dhe asnjë zog që fluturon me krahët e tij, nuk është përveçse një komunitet si ju; nuk kemi lënë asgjë pa shënuar në Librin (e Tij), pastaj ata do të tubohen te Zoti i tyre.”[1]
Ky ajet tregon se kafshët dhe zogjtë kanë jetë, shoqëri dhe një rrugë në krijim; ato nuk janë thjesht objekte të pandryshueshme. Kujtimi i kësaj të vërtete forcon parimin e mëshirës dhe drejtësisë në trajtimin e kafshëve dhe vendos një prani etike që nuk e anashkalon të drejtën e krijesave.
Mesazhi i ajetit mbi përgjegjësinë njerëzore
Duke qenë se çdo kafshë ka një komunitet, ekziston urtësia në të dhënën e të drejtave të saj dhe në mosdëmtimin e saj pa arsye. Ky themel nuk e pengon respektimin e rregullave fetare të veçanta që lidhen me kafshët.
A është qeni i papastër apo i pastër?
Kjo çështje konsiderohet një nga çështjet kryesore, ndaj të cilës juristët islamë kanë pasur mendime të ndryshme, dhe në të njëjtën kohë ajo ka efekt ligjor të drejtpërdrejtë mbi çështjen e “rritjes së qenve brenda shtëpisë”.
A është qeni i papastër në tërësi apo jo?
1 – Shumica e juristëve thonë se qeni në vetvete është i papastër (përfshirë pështymën dhe trupin e tij). Floku, lëkura, pështyma dhe djersa e tij janë të papastra. Juristët e këtij mendimin mendojnë se qeni është i papastër në të gjitha pjesët e tij.
Ky është qëndrimi i Shafiiëve, Hanbelive, dhe Muhamed ibn Hasanit nga Hanefinjtë, të cilët e konsiderojnë qenin të papastër në vetë qenien e tij. Ata bazohen në fjalët e Profetit (a.s): “Nëse qeni ka pirë në enën e njërit prej jush, le ta derdhë dhe le ta pastrojë (atë) shtatë herë, njëra prej tyre me dhe.”
Në një transmetim tjetër: “Enë e njërit prej jush është e pastër, nëse qeni ka pirë në të, ajo duhet të pastrohet shtatë herë, njëra prej tyre me dhe.”[2]
Imam En-Nevevi thotë: “Dallimi nga hadithi i parë është i qartë, sepse nëse nuk do të ishte i papastër, nuk do të urdhërohej derdhja; pasi kjo do të ishte shkatërrim i pasurisë, e cila është e ndaluar.” Në Shpjegimin e Muslimit, ai thotë: “Nuk ka dallim për ne mes pështymës së qenit apo pjesëve të tjera të tij; nëse ndonjë pjesë e tij prek diçka të pastër në gjendje lagështi, duhet të pastrohet shtatë herë, njëherë me dhe.”
Disa juristë e shohin larjen shtatë herë dhe përdorimin e dheut si “etikë fetare pa arsye të shpjeguar”, ndërsa të tjerë e shohin të arsyeshme për shkak të dëmeve shëndetësore që shkaktohen.
Ky rigorozitet në pastrim e bën të vështirë mbajtjen e pastërtisë së qilimave dhe mobiljeve nëse qeni mbahet brenda shtëpisë, dhe mund të çojë në pavlefshmërinë e namazit në ato vende për ata që e konsiderojnë qenin të papastër.
2 – Kurse Imam Ebu Hanife është i mendimit se qeni – në vetvete – nuk konsierohet i papastër. Në “Ed-Durr El-Muhtar” thuhet: “Imami (d.m.th. Ebu Hanifja) mendon se qeni – në vetvete – nuk konsiderohet i papastër dhe kjo është baza për dhënien e fetvasë.” Ibn Abidini thotë se ky është qëndrimi më i saktë dhe më i afërt me të vërtetën. Ky qëndrim është konfirmuar gjithashtu nga Kasani në “El-Beda’i.”
3 – Medh’hebi i Malikive dhe mendimet e dijetarëve për qenin
Malikitët janë të mendimit se qeni është i pastër, sepse origjina e gjërave është pastërtia. Kështu, edhe djersa, loti, hunda dhe pështyma e tij janë të pastërta, përveç pështymës që vjen nga stomaku; kjo është e papastër dhe shenjat e saj janë të verdha dhe me erë të keqe. Larja e enës pas pështymës së qenit bëhet si akt adhurimi. Profeti (a.s) ka thënë: “Enë e njërit prej jush është e pastër nëse qeni ka pirë në të; duhet të pastrohet shtatë herë, njëra prej tyre me dhe.” Në një transmetim tjetër thuhet: “Nëse qeni ka pirë në të…”
Të gjitha hadithet përmendin vetëm pështymën, nuk përmendin pjesët e tjera të trupit, dhe pastrimi i tyre merret me analogji. Profeti (a.s) e ka lejuar përdorimin e qenve për gjueti, bagëtinë dhe të punuarit e tokës. Një person që ka qen mund të ketë lagështi në trupin e tij siç ndodh me bagëtinë, dhe nuk është problem që floku i qenit të prekë diçka, pasi kjo është një lehtësim i dhënë për umetin.
Po ashtu, pështyma e qenit të gjahut nuk kërkon larje sipas mendimit të juristëve, e cila është një nga dy transmetimet e imam Ahmedit. Profeti (a.s) nuk urdhëroi askënd ta lajë atë pështymë kur ishte në vend nevoje; ai lejoi larjen në rast nevoje, duke treguar se ligji islam e merr në konsideratë interesin e njerëzve dhe nevojat e tyre.
Imam Ibn Abdul Berri thotë: “Sipas medh’hebit të imam Malikut, qeni është i pastër dhe se ena nga e cila ai ka pirë duhet të lahet shtatë herë si akt adhurimi, e jo për shkak të papastërtisë së qenit. Po ashtu, nuk derdhet asgjë nga ajo në të cilën qeni ka futur gojën, përveç ujit, për shkak të lehtësisë së çështjes dhe shmangies së vështirësisë. Gjithashtu, ai që merr abdes me atë ujë, nëse nuk gjen ujë tjetër, abdesi i tij është i vlefshëm. Nuk lejohet të merret tejemum për atë që ka me vete ujë në të cilin ka pirë një qen. Dhe thuhet se ai nuk e kishte të qartë realitetin dhe kuptimin e saktë të këtij hadithi. Ai argumentonte duke thënë: “Gjuetia e tij hahet, atëherë si mund të konsiderohet i urryer jargavitja e tij?” Dhe, megjithëkëtë, ai thoshte: “Nuk ka të mirë në atë prej së cilës ka pirë një qen dhe më e dashur për mua është që të mos merret abdes me të.” Të gjitha këto i ka transmetuar Ibn el-Kasimi prej tij.
Pra, përmbledhja e medhhebit të Malik ibn Enes është se dispozita e adhurimit ka ardhur vetëm për larjen e enës së pastër për shkak të pirjes së qenit prej saj, në veçanti mes të gjitha gjërave të tjera të pastra. Dhe dijetarët tanë e kanë krahasuar këtë me gjymtyrët e abdesit, të cilat janë të pastra, por lahen si adhurim.”[3]
Kur e pyetën imam Ibn Tejmijen për qenin: a është i pastër apo i papastër dhe çfarë mendojnë juristët?
Ai u përgjigj se ka tre opinione të njohura midis dijetarëve:
“1 – Se qeni është i papastër në vetvete, përfshirë edhe flokun e tij, siç thonë Shafiiju dhe Ahmedi në një nga transmetimet.
2 – Se qeni është i pastër, përfshirë edhe pështymën e tij, siç thotë Maliku.
3 – Se pështyma e qenit është e papastër, ndërsa floku i tij është i pastër. Ky është mendimi i njohur i imam Ebu Hanifes, dhe ky është transmetimi i përhapur midis shumicës së pasuesve të tij. Ky është gjithashtu transmetimi tjetër i transmetuar nga imam Ahmedi, dhe konsiderohet më i drejtë ndër mendimet.
Nëse rroba ose trupi preket nga lagështia e qimeve të tij, nuk bëhet i papastër për shkak të kësaj. Nëse qeni pi në ujë, ai ujë derdhet. Ndërsa nëse pi në qumësht ose në diçka të ngjashme me të, disa dijetarë thonë se ai ushqim mund të konsumohet, siç është mendimi i Malik ibn Enesit dhe i të tjerëve.
Ndërsa të tjerë thonë se ai duhet të derdhet, siç është medhhebi i Ebu Hanifes, Muhamed ibn Idris el-Shafi’i dhe Ahmed ibn Hanbelit.
Sa i përket rastit kur qumështi është në sasi të madhe, atëherë mendimi i saktë është se ai nuk bëhet i papastër.”[4]
Papastërtia e vendit për shkak të qenit:
Sa i përket papastërtisë së vendit ku gjendet qeni, shumica e juristëve e konsiderojnë qenin të papastër, duke u mbështetur në fjalët e Pejgamberit (a.s): “Kur qeni pështyn në enën e njërit prej jush, le ta lajë shtatë herë, njëra prej tyre me dhe.”[5]
Ndërkaq, imam Maliku e konsideron të pastër; sipas tij çdo gjallesë është e pastër, dhe ky hadith është thënë si akt adhurimi dhe jo se për të ka ndonjë shkak dispozitiv
Kështu që:
Sipas mendimit të imam Malikut, vendi ku gjendet qeni është i pastër.
Sipas mendimit të shumicës së juristëve vendi ku gjendet qeni është i papastër.
Këshillohet që qeni të vendoset në kopshtin e shtëpisë, nëse ka kopsht dhe që personi të ketë një vend për namaz brenda shtëpisë ku qeni nuk hyn.
Rregulli për mbajtjen e qenve
Nuk lejohet për myslimanin të mbajë qen, përveç rasteve të veçanta. Pejgamberi (a.s) ka thënë: “Kush mban një qen, çdo ditë i ulet një kirat (një pjesë e shpërblimit) nga veprat e tij, përveç qenit të punës (për oriz, bujqësi) ose të bagëtive.”[6] Po ashtu Pejgamberi (a.s) ka thënë: “Kush zotëron një qen që nuk është qen gjuetie, bagëtie, apo për tokën, çdo ditë i ulet dy kirat nga shpërblimi i tij.”[7] Po ashtu Pejgamberi (a.s) ka thënë: “Kush zotëron një qen, përveç qenit të bagëtive ose qenit të gjuetisë, çdo ditë i ulet një kirat nga veprat e tij.” Abdullai tha: “Dhe Ebu Hurejra tha: ose qen i punës (për tokë).”[8]
Ibn Abdul Berr shpjegon: “Ky hadith lejon mbajtjen e qenve për gjueti, bagëti dhe për punët e tokës.”
Pejgamberi (a.s) ka thënë: “Engjëjt nuk hyjnë në shtëpi ku ka qen ose figurë (imazh).”[9]
Këto hadithe tregojnë qartë se është e ndaluar të mbahet qeni përveç rasteve që i përmendi Pejgamberi (a.s)
Parimi i përgjithshëm për zotërimin e qenve
Shumica e dijetarëve e konsiderojnë ndalimin si parim, dhe lejen vetëm në raste të veçanta.
Ligji islam është i bazuar në objektiva: nuk ndalon asgjë pa arsye, dhe nuk lejon asgjë pa dobi.
Parimi i mbajtjes së qenve është ndalimi, përveç kur ka një nevojë të justifikuar ligjërisht.
Përjashtimet ligjore (nevoja dhe dobi)
Shumë lloje të qenve janë të lejuar, nëse kryejnë një funksion të dobishëm për jetën e njeriut, si:
1 – Qeni i gjuetisë: ai që ndihmon njeriun të fitojë ushqim ose të përmbushë nevoja jetësore.
Kurani i shenjtë ka vërtetuar lejueshmërinë e përdorimit të qenve në gjueti, gjë që tregon se dobia është baza e lejimit.
Allahu i Lartësuar thotë: “Të pyesin ty se çfarë u është lejuar për ta. Thuaj: Ju janë lejuar gjërat e mira dhe ajo që ua mësoni prej kafshëve grabitqare (gjuetare), duke i stërvitur si qen gjuetie, duke i mësuar ato nga ajo që ju ka mësuar Allahu. Hani nga ajo që ato kapin për ju dhe përmendni emrin e Allahut mbi të. Dhe kini frikë Allahun; vërtet Allahu është i shpejtë në llogari.”[10]
2 – Qeni për bagëti dhe tokë: Ai është ai që ruan bagëtitë dhe arat nga kafshët e egra dhe grabitqarët.
3 – Qeni i ruajtjes: Juristët e kanë krahasuar me rastet e mëparshme për të mbrojtur shtëpitë dhe pasurinë kur ka nevojë.
Imam Neveviu në “Shpjegimin e Muslimit” thotë: “A lejohet të zotërohet qeni për të ruajtur shtëpitë, rrugët dhe të ngjashme? Në lidhje me këtë ka dy qëndrime: Njëri: nuk lejohet, bazuar në hadithet e qarta, të cilat ndalojnë përveç për tokë, gjueti ose bagëti. Mendimi i dytë dhe më i saktë: lejohet, duke bërë krahasim me tre rastet e mësipërme, duke u bazuar në arsye të kuptueshme nga hadithet, që është nevoja.”
Gjykimi më i saktë është se mbajtja e qenit për të ruajtur shtëpitë lejohet. Përderisa mbajtja e qenit për përfitim si gjuetia është e lejueshme, atëherë mbajtja e tij për të shmangur një dëm dhe për të mbrojtur jetën është më e rëndësishme.
Pra, nuk ka pengesë ligjore për të mbajtur qentë që i nevojiten njeriut për jetën dhe punën e tij, me kusht që njerëzit të mos frikësohen apo të shqetësohen nga qeni. Në këtë rast, mbajtja e tyre nuk pengon hyrjen e engjëjve sipas shumë dijetarëve.
Hafiz Ibn Abdul Berr në “Et-Temhid” thotë: “Sa i përket përdorimit të qenve për përfitime, nuk mendoj se ka ndonjë të keqe në këtë; sepse njerëzit i kanë përdorur qentë për përfitime dhe për të shmangur të keqen, në çdo kohë,në qytet dhe në fshat sipas asaj që na ka arritur. Në qytete ka dijetarë që ndalojnë të keqen dhe urdhërojnë të mirën dhe sundimtari i dëgjon prej tyre. Nuk kemi dëgjuar që kjo praktikë të ndryshohet, përveçse kur ndodh dëm nga kafshimi i qenit e të ngjashme.”
A zvogëlon shpërblimin mbajtja e qenit pa nevojë?
Në traditën profetike theksohet se mbajtja e qenit pa nevojë ul shpërblimin e veprave të myslimanit, duke treguar se një veprim i tillë është mekruh i lehtë ose i fortë sipas shumicës së dijetarëve për qëllime të pa lejuara:
Pejgamberi (a.s) ka thënë: “Kush mban një qen që nuk është qen gjuetie, bagëtie, apo për tokë, çdo ditë i ulet dy kirat nga shpërblimi i tij.” Në një transmetim tjetër thuhet: një kirat.
Ky hadith tregon pasojën e mbajtjes së qenit për qëllime pa justifikim ligjor, si për lojë ose argëtim, ku rezulton dobësimi i shpërblimit të veprave.
Dallimi midis transmetimeve “një kirat” dhe “dy kirat”
Dijetarët kanë dhënë mendime të ndryshme në lidhje me këto dy transmetime
Disa kanë thënë: i ulet dy kirat nëse qeni shkakton më shumë dëm, dhe një kirat nëse shkakton më pak.
Disa të tjerë kanë thënë se: Profeti (a.s) fillimisht ka treguar për një kirat, pastaj e rriti ndëshkimin në dy kirat për të dekurajuar më shumë mbajtjen e qenit.
Kirati është një masë e caktuar tek Allahu dhe do të thotë se një pjesë e shpërblimit të veprave të njeriut ulet.
Etika e Trajtimit të Kafshëve: Rrëfimi i Shoqëruesve të Shpellës dhe Qeni
Kur flasim për qenin, duhet të kujtojmë etikën kuranore për përkushtimin dhe shoqërimin e tij me të drejtët, ç’ka i jep dimensionin e mëshirës ndaj kafshëve, edhe pse nuk lejohet të qëndrojë brenda dhomave të gjumit ose vendeve të namazit.
Qeni pranë të drejtëve
Allahu e përmend qenin në Suren Kehf në kontekst lavdërimi dhe shoqërimit, që tregon se lloji i qenit nuk është i ndyrë në vetvete sipas disa medh’hebëve (si tek malikët), ose se ekzistenca e tij jashtë pragut të shtëpisë nuk dëmton. Allahu i Madhëruar thotë: “Dhe ti i mendon ata ishin zgjuar, ndërsa ata janë gjumë; Ne i rrotullonim me të djathtën dhe të majtën, e qeni i tyre shtrinë duart mbi hyrjen e shpellës; po të kishe parë ata, do të ikje prej tyre, dhe do të të mbusheshin sytë nga frika.”[11]
“Hyrja e shpellës” është oborri i shpellës ose pragu i derës, dhe kjo tregon se vendi natyral i qenit është jashtë hapësirës së brendshme të shtëpisë (dhomat dhe sallonet).
Gjërat që duhen shmangur në aspektin fetar dhe shpirtëror kur në shtëpi mbahet një qen
Ka një aspekt shpirtëror që shumë njerëz e harrojnë: e ai është efekti i qenit brenda shtëpisë mbi hyrjen e engjëjve (engjëjt e mëshirës dhe të bekimit).
Privimi i shtëpisë nga engjëjt e mëshirës: Pejgamberi (a.s) ka thënë se në ato shtëpi që brenda ka qen pa patur ndonjë nevojë privohen nga vizita e engjëjve, siç e cekëm edhe më lart se: “Engjëjt nuk hyjnë në shtëpi ku ka qen ose figura (imazhe).”
Prania e qenit në shtëpi bashkë me imazhet pengon hyrjen e engjëjve; kjo nënkupton privim nga bekimet shpirtërore dhe dobia morale që lidhet me praninë e engjëjve, megjithatë dijetarët bien dakord se ky hadith nuk ka domethënie absolute; pasi në këtë rast përjashtohen engjëjt e veçantë si: ruajtësit, engjëlli i vdekjes, dhe të tjerë që nuk largohen nga njeriu.
Dallimi i qëndrimeve
A vlen ky rregull vetëm për qentë që nuk lejohet të mbahen, apo për të gjithë qentë?
Në ldihje me këtë ka dy qëndrime të njohura:
1 – Më i forti: bazohet në indikacionin e lejes në disa tekste.
2 – Disa dijetarë e kufizojnë këtë rregull vetëm tek engjëjt e shpalljes, duke qenë i veçantë për Profetin (a.s) dhe jo për të tjerët.
Shkaku i uljes së shpërblimit
Dijetarët kanë shpjeguar se arsyeja e uljes së shpërblimit është se: Engjëjt nuk hyjnë në shtëpi për shkak të qenit, thuhet se era e keqe e qenit i shqetëson engjëjt, mund të jetë për shkak të shqetësimit që i shkakton kalimtarëve, mund të jetë dënim për zotërimin e diçkaje të ndaluar dhe shkelje e ligjit ose mund të jetë për shkak të pasojave të larjes jo të duhur të qenit.
Prandaj, si mund të zëvendësojë një besimtar engjëjt e mëshirës me një kafshë, kur qeni mund të qëndrojë në oborr, në çati ose në një vend të caktuar për ruajtje, pa ndërprerë bekimin dhe shpalljen në shtëpinë e tij?!
Mëshira ndaj kafshëve: A nënkupton ndalimin e rritjes brenda shtëpisë dhe keqtrajtim të tij?
Një nga gabimet e zakonshme është të kuptohet se ndalimi i rritjes së qenit brenda shtëpisë është leje për ta dëmtuar atë. Islami është një fe e mëshirës; një grua hyri në Xhehenem për shkak të një mace, ndërsa një burrë hyri në Xhenet për shkak të një qeni. Profeti (a.s) ka thënë: “Ndërsa një njeri po ecte në rrugë, u përball me etje të madhe dhe gjeti një pus, zbriti brenda, piu ujë, pastaj doli. Ai pa një qen që po shfrynte dhe hante dheun nga etja. Njeriu tha: “Ky qen ka arritur të ketë të njëjtën etje si unë.” Ai zbriti përsëri në pus, mbushi çizmen me ujë dhe i dha qenit për të pirë. Allahu e falënderoi atë dhe i fali mëkatet.”[12]
Kombinimi i mëshirës me kujdesin
Islami na udhëzon të jemi “mëshirues”, jo “bashkëjetues” pa nevojë. Mirësia ndaj qenit të rrugës ose të uritur është sadaka, por mbajtja e tij në “vendin e namazit” ose dhomën e gjumit bie në kundërshtim me udhëzimin profetik mbi pastërtinë dhe rendin shpirtëror.
Përmbledhje dhe rekomandimet juridike
Duke u bazuar në argumentet e shprehura dhe përfundimet juridike, mund të përmbledhim rregullat si më poshtë:
Ndalimi: Nuk lejohet të mbahen qentë si “kafshë shtëpiake” brenda apartamenteve për zbukurim ose imitim të verbër, për shkak të humbjes së shpërblimit dhe privimit e hyrjes së engjëjve brenda në shtëpi.
Lejimi: Lejohet të mbahen për qëllime të dobishme: gjueti, ruajtja e bagëtive, ose ruajtja e shtëpisë (jashtë banesës), duke respektuar rregullat e pastërtisë gjatë kontaktit.
Devotshmëria: Reflektimi mbi krijimin e Allahut për këtë qenie besnike dhe kujdesi ndaj tij me ujë dhe ushqim, pa e lejuar të ndotë brendësinë e shtëpisë.
Përfundimi: Feja jonë nuk lënë asgjë çështje pa e trajtuar dhe të pazgjidhur; rritja e qenve nuk është thjesht çështje personale, por lidhet me pastërtinë e rrobave, trupit dhe vendit, dhe gjendjen shpirtërore të shtëpisë muslimane. Kështu që le të kujdesemi që shtëpitë tona të mbushen me prezencën e engjëjve dhe të jenë vend adhurimi për faljen e namazit, ndërkohë që që ne duhet të jemi të mëshirshëm e të butë ndaj qenve.
Autor: Muhamed Seid
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
[1] – Sure En’am: 38.
[2] – Muslimi.
[3] – “El Istidhkar”
[4] – “Mexhmu’ul Fetaua”
[5] – Buhariu dhe Muslimi.
[6] – Buhariu.
[7] – Muslimi.
[8] – Muslimi.
[9] – Ibn Maxheh. Hadithi është Sahih.
[10] – Sure Maide: 4.
[11] – Sure Kehf: 18.
[12] – Buhariu dhe Muslimi.
