Mbledhja e Sakifes konsiderohet si një konferencë politike, në të cilën muslimanët trajtuan një problem me të cilin nuk ishin përballur më parë. Diskutimet aty u zhvilluan sipas metodave të avancuara të dialogut politik. Mprehtësia e debatit në mbledhjen e Sakifes, ashpërsia e shprehjeve të ndërsjella herë pas here, dhe bukuria e fjalimeve elokuente në raste të tjera, na bëjnë të ndalemi para dy të vërtetave:
E para: të njohim motivet që i shtynin dhe i drejtonin pjesëmarrësit në dialog.
E dyta: shkalla e lirisë që e çoi debatin në atë nivel të lartë qytetarie dhe pjekurie.
Besëlidhja ndaj Ebu Bekri u realizua sipas zakoneve të njohura për përzgjedhjen dhe zgjedhjen e prijësve fisnorë, por brenda kornizës së fesë. Kjo ndodhi sepse muslimanëve, në atë kohë dhe në atë fazë të zhvillimit të tyre politik e shoqëror, u mungonin baza të përcaktuara për mënyrën e zgjedhjes së halifit. Mospajtimi i fortë mes sahabëve në fillim të mbledhjes tregon se ajo që ndodhi nuk u realizua përmes një forme të plotë të shuras, ashtu siç e kanë transmetuar disa burime. Dihet se shura në kohën e profetit (a.s) zhvillohej në xhami, ku muslimanët mblidheshin me Profetin (a.s) dhe diskutonin çështjet e fesë dhe jetës së tyre pa dallim, ndërsa ai merrte mendimet dhe këshillat e tyre. Kështu, mundësia për të shprehur mendimin i jepej një numri sa më të madh njerëzish, duke u udhëhequr nga ajo që kishte thirrur Kurani si parim i përgjithshëm dhe metodë gjithëpërfshirëse, ndërsa detajet dhe mënyra konkrete liheshin në ixhtihadin e umetit sipas interesave dhe nevojave të tij në zhvillim.
Vdekja e Profetit (a.s) dhe boshllëku shpirtëror që ajo krijoi, sollën një përputhje të plotë në përmbajtje dhe formë në sjelljen e grupeve të ndryshme islame. Në atë fazë, lidhja fetare nuk mundi të mbizotëronte mbi normat shoqërore ekzistuese, etikën dhe sjelljet e bazuara në fisnore. Për këtë arsye, debati në mbledhjen e Sakifes ishte më afër një debati fisnor mes fiseve muslimane.
Askush nuk e shprehu më qartë realitetin fisnor sesa Ebu Bekri kur iu drejtua ensarëve, duke treguar se ndarja ishte mes dy blloqeve apo njësive fisnore: “Sa për të mirat që përmendët për veten tuaj, ju jeni vërtet njerëz të tyre. Por arabët nuk do t’i nënshtrohen askujt tjetër përveç këtij fisi prej Kurejshëve; ata janë më të mesmit e arabëve për nga prejardhja dhe vendbanimi.”
Po ashtu, kundërshtimet që u shfaqën nga të dyja palët nuk ishin aq personale apo fetare, sesa kishin karakter fisnor.
Halifati në fazën e tij të parë përmbante – të paktën – dy parime:
I pari: merita dhe pozita në Islam.
I dyti: prejardhja dhe nderi fisnor.
Debati që u zhvillua mes muhaxhirëve dhe ensarëve ishte vetëm një pasqyrim i këtyre dy parimeve.
Ensarët u bindën nga fjalët e Ebu Bekri se arabët nuk do ta njihnin këtë çështje veçse për këtë fis prej Kurejshëve, dhe se muhaxhirët nuk do ta monopolizonin pushtetin, por do t’i konsultonin ata në çështjet publike dhe nuk do të merrnin vendime të njëanshme, duke jetuar së bashku me ta dhe nën mbrojtjen e tyre, të qetësuar nga porosia e Profetit (a.s) gjatë sëmundjes së tij të fundit.
Pavarësisht diskutimeve që u zhvilluan rreth kësaj çështjeje të ndjeshme, grupi i ensarëve përfaqësoi drejtimin e parë politik në Islam pas vdekjes së Profetit (a.s). Megjithatë, ai ishte drejtimi më i dobët dhe më pak i rrezikshëm, veçanërisht sepse u përball me një unitet të papritur nga ana e Kurejshëve, gjë që ia pengoi lëvizjen që në fillim. Gjithashtu, ai nuk ishte në gjendje ta bindte grupin e muhaxhirëve për këndvështrimin e vet lidhur me pasardhësin e Profetit (a.s), dhe rrjedhimisht nuk mund të bëhej zotërues i situatës.
Në të vërtetë, këtij drejtimi i mungonin harmonia dhe udhëheqja, të cilat janë nga shtyllat kryesore të synimit për pushtet dhe kushtet fillestare të tij.
Sa i përket mungesës së harmonisë, ensarët nuk përbënin një front të bashkuar. Edhe pse u shfaqën si një front i përbashkët, ai nuk vonoi të çahej përballë qëndresës së muhaxhirëve. Ata nuk ranë dakord as për kandidatin Sa‘d ibn Ubade. Ishin fisi Evs nga njëra anë dhe Hazrexh nga ana tjetër, ndërkohë që mes tyre kishin ekzistuar më parë konflikte fisnore. Islami i kishte bashkuar brenda një çështjeje të përbashkët, por fisi Evs hezitoi t’i jepte mbështetje Sa‘dit, sepse ai ishte nga Hazrexhët. Atyre u rëndonte që ai të mbetej i vetëm në udhëheqjen e muslimanëve në përgjithësi dhe të ensarëve në veçanti. Kjo kuptohet nga fjala e Usejd ibn Hudajr drejtuar fisit të tij: “Pasha Allahun, nëse Hazrexhët e marrin këtë udhëheqje mbi ju një herë, ata do ta kenë gjithmonë këtë epërsi ndaj jush dhe nuk do t’ju japin kurrë pjesë në të…”
Po ashtu, rivaliteti i brendshëm mbizotëronte edhe mes Hazrexhëve. Kur Beshir ibn Sa‘d mbështeti qëndrimin e muhaxhirëve dhe u kërkoi ensarëve të mos ua kundërshtonin atyre këtë çështje, sepse Profeti (a.s) ishte nga Kurejshët dhe populli i tij kishte më shumë të drejtë ndaj tij, pastaj u ngrit dhe ia dha besën Ebu Bekri, Hubab ibn Mundhir i tha: “A mos vallë e xhelozove kushëririn tënd për prijësinë?”
Sa i përket mungesës së udhëheqjes politike, Sa‘d ibn Ubade ishte i sëmurë dhe nuk ishte në nivelin e një posti kaq të madh. Ndërsa fisi Evs e kishte humbur forcën e tij politike pas vdekjes së prijësit të tyre Sa‘d ibn Muadhit. Kështu, udhëheqja politike mungonte në bllokun e ensarëve që kërkonte pushtetin.
Megjithatë, ata i bënë një shërbim situatës duke e nxjerrë problemin në pah për grupin e moderuar të muhaxhirëve, të udhëhequr nga Ebu Bekri, Omer ibn Hatabi dhe Ebu Ubejde ibn Xherrah, i cili ishte më i aftë për të vepruar falë përvojës së tij në përballje dhe vlerësimit që gëzonte udhëheqja e tij.
Po ashtu, ensarët nuk provokuan zemërimin e rrymës më të ashpër që ishte mbledhur rreth Ali ibn Ebi Talib, as të rrymës konservatore të udhëhequr nga Ebu Sufjan ibn Harbi, i cili kishte pasur ndikim të madh para Islamit.
Omer ibn Hatabi luajti një rol të spikatur në ardhjen e Ebu Bekrit në postin e hilafetit, falë forcës së personalitetit të tij dhe mendimit të tij politik të ndriçuar, gjë që e kishte bërë një nga këshilltarët më të afërt dhe më të dëgjuar të Profetit (a.s). Ai e kuptoi se çështja mund të përshkallëzohej në një konflikt të armatosur, pasi çdo grup besonte se kishte më shumë të drejtë për këtë pozitë. Prandaj, shpejtësia në veprim, në zgjedhje dhe në vendimmarrje ishte ndër arsyet që çuan në suksesin e zgjedhjes së Ebu Bekrit.
Edhe pse është e vërtetë se Ebu Bekri e imponoi vetveten përmes personalitetit të tij të qetë, të moderuar dhe të pranueshëm nga të gjithë, si dhe për shkak të dashurisë që kishte Profeti (a.s) për të, afërsisë së tij me të dhe përparësisë së tij në Islam, po aq e vërtetë është se Omer ibn Hatabi e ndihmoi shumë. Ai bëri lëvizjen e parë për njohjen e tij si halif dhe formoi me të një dyshe të pandashme. Gjithashtu, ata ishin të lidhur me ensarët edhe përmes lidhjeve martesore. Duket se fakti që të dy i përkisnin degëve më të vogla të Kurejshëve i qetësoi ensarët, sepse kjo nënkuptonte se ata nuk do të sundonin duke u mbështetur më shumë tek fiset e fuqishme kurejshite, por se politika e tyre do të ishte islame, e bazuar më tepër në përparësinë në besim dhe akide sesa në lidhjet e gjakut.
Sa i përket transmetimeve që përmendin se udhëheqja duhet të jetë tek Kurejshët, ato mbështeten në transmetimin e Ebu Bekrit kur tha: “Kam dëgjuar të Dërguarin e Allahut (a.s) duke thënë: “Imamët janë nga Kurejshët.”
Kjo thënie u shfrytëzua nga të gjitha grupet islame, dhe secili e interpretoi çështjen e imametit sipas vizionit dhe interesave të veta. Është e mundur që Profeti (a.s) me këtë hadith të ketë pasur për qëllim prijësinë në namaz dhe mbikëqyrjen e çështjeve fetare, jo aspektin politik. Fjala “imam” nuk njihej me kuptimin politik deri pas shfaqjes së shiave, ekstremistëve dhe më pas havarixhëve, veçanërisht në kohën e Othmanit, kur “imami” filloi të kuptohej si ai që drejtonte çështjet politike dhe fetare njëkohësisht. Shiat e kufizuan këtë pozitë tek Ali ibn Ebi Talibi dhe pasardhësit e tij.
Ndërsa në kohën e Profetit (a.s), imameti nënkuptonte drejtimin e namazit. Kjo vërtetohet nga fakti se gjatë sëmundjes së tij, Profeti (a.s) kërkoi nga Ebu Bekri që t’u printe muslimanëve në namaz. Për këtë arsye, muslimanët e kuptuan çështjen e udhëheqjes politike me analogji. Ndërkohë, shohim se Profeti (a.s) përdorte termin “emir” për komandantin që drejtonte ekspeditat ushtarake që dërgoheshin në misione, një term me domethënie më të qartë politike, sepse nënkupton udhëheqjen. Prandaj, nëseProfeti (a.s) do të kishte pasur për qëllim udhëheqjen politike, do të kishte thënë p.sh.: “Prijësit janë nga Kurejshët”, por ai tha: “Imamët.”
Konsensusi që fitoi Ebu Bekri bëri që të zbutet opozita e ngritur nga disa muslimanë lidhur me mënyrën dhe rrethanat në të cilat u krye zgjedhja e tij.
Në të vërtetë, zgjedhja e Ebu Bekrit ishte e drejtë dhe e përshtatshme për kërkesat e asaj faze, për shkak të cilësive të tij të larta morale dhe pranimit të gjerë që gëzonte mes muhaxhirëve dhe ensarëve. Ata panë tek ai njeriun e aftë për të bashkuar radhët dhe për të siguruar një nivel të pranueshëm marrëveshjeje dhe konsensusi. Ai gjithashtu gëzonte nder dhe autoritet në sytë e fiseve.
Fati i muslimanëve në përgjithësi ishte i lidhur ngushtë me çështjen e hilafetit dhe rrjedhimisht me zgjidhjen e gjendjes së brendshme të muslimanëve. Prandaj, përfundimi i kësaj çështjeje ishte kushti i domosdoshëm për fillimin e procesit të riparimit të çarjeve të mëdha në trupin politik islam. Kjo lidhej ngushtë edhe me unitetin e Kurejshëve, i cili përbënte mbështetjen e fortë të Ebu Bekrit përballë fiseve.
Rrethanat objektive në të cilat u bë besëlidhja ndaj Ebu Bekrit përcaktuan kuadrin e përgjithshëm të politikës që ai duhej të ndiqte: ruajtjen e arritjeve që kishte realizuar Profeti (a.s). Pas marrjes së besës, ai nisi të shpjegonte politikën e tij në postin e ri dhe të sqaronte detyrat e hilafetit dhe marrëdhënien e tij me muslimanët në përgjithësi, përmes hutbes që mbajti në xhami, ku tha:
“O njerëz! Unë jam vënë mbi ju, por nuk jam më i miri ndër ju. Nëse veproj mirë, më ndihmoni; e nëse gaboj, më korrigjoni. Sinqeriteti është amanet, ndërsa gënjeshtra është tradhti. I dobëti mes jush është i fortë tek unë derisa t’ia marr të drejtën e tij, ndërsa i forti mes jush është i dobët tek unë derisa t’ia marr prej tij të drejtën, nëse do Allahu. Asnjë popull nuk e lë xhihadin, përveçse Allahu e godet me poshtërim. Bindumëni mua përderisa unë i bindem Allahut dhe të Dërguarit të Tij; por nëse kundërshtoj Allahun dhe të Dërguarin e Tij, atëherë nuk keni detyrim të më bindeni. Ngrihuni për namazin tuaj, Allahu ju mëshiroftë!”
Një lexim i kujdesshëm i kësaj hutbeje tregon se ajo përmbante këto pika:
1 – Halifi i muslimanëve është një prej tyre dhe jo më i miri i tyre; ai ka të njëjtat të drejta dhe detyrime si ata.
2 – Nuk lejohet që kompetencat e halifit të tejkalojnë kompetencat e atij që ai zëvendësonte. Bindja e muslimanëve ndaj tij është e kushtëzuar me këtë; pra halifi duhet ta udhëheqë umetin ashtu siç e kishte udhëhequr më parë Profeti (a.s).
3 – Korrigjimi i halifit nëse largohet nga metoda profetike dhe mbikëqyrja ndaj tij është detyrë e muslimanëve.
Ebu Bekri mbeti besnik ndaj këtyre koncepteve politike dhe i ruajti ato gjatë gjithë jetës së tij.
Pasojat politike të mbledhjes së Sakifes
Mbledhja e Sakifes pati një ndikim të madh në jetën politike të shtetit islam gjatë epokës së halifëve të drejtë. Ajo solli këto pasoja:
1 – Çështja e udhëheqjes dhe zgjedhjes së një halifi të të Dërguarit të Allahut (a.s), i aftë për të bashkuar muslimanët, përfaqësonte dimensionin e brendshëm të krizës që i goditi muslimanët pas vdekjes së Profetit (a.s).
2 – U miratua parimi i shuras, ashtu siç ka ardhur në Kuran, megjithëse procesi i zgjedhjes së Ebu Bekrit ishte më afër realitetit politik sesa një procedure të mirëfilltë zgjedhore. Megjithatë, besëlidhja shumë shpejt doli nga kuadri i shuras dhe kaloi në kuadrin e emërimit të drejtpërdrejtë (hilafeti i Omeri ibn Hatab), ose në diçka të ngjashme me emërimin (hilafeti i Othmanit), pastaj në kuadrin e zgjedhjes si një realitet i imponuar nga disa muslimanë në rrethana të vështira (hilafeti i Ali ibn Ebi Talib). Ky sistem do të zhvillohej më tej në kohën e shtetit emevit dhe në periudhat pasuese drejt emërimit, sipas zhvillimit të rrethanave politike të çdo epoke.
Nga kjo u formua sistemi i hilafetit në shtetin islam. Ky sistem mbështetej mbi parimin e zgjedhjes së drejtpërdrejtë të njeriut më të përshtatshëm nga sahabët më të shquar – të paktën gjatë epokës së halifëve të drejtë – dhe besëlidhja (bej‘a) u bë një nga kushtet themelore të tij.
3 – Nga parimi i zgjedhjes lindi edhe parimi i bej‘as, e cila ishte dy llojesh: e veçantë dhe e përgjithshme. Bej‘a e veçantë ndodhi në mbledhjen e Sakifes, por muslimanët nuk e konsideruan atë si bej‘an përfundimtare dhe legjitime. Prandaj, të nesërmen u mbajt një mbledhje tjetër në xhaminë qendrore, ku muslimanët në përgjithësi ia dhanë besën Ebu Bekrit si halif.
Në fillim, bej‘a bëhej duke shtrënguar duart ose duke vendosur dorën e besëlidhësit mbi dorën e halifit. Më pas, në periudhat pas epokës së halifëve të drejtë, ajo evoluoi dhe mori forma të ndryshme, si: puthja e cepit të rrobës së prijësit ose puthja e tokës para tij. Këto ishin imitme të ceremonive që zhvilloheshin në Persi.
Bej‘a u shoqërua me hutben që mbante halifi, ku ai shpallte programin e tij të qeverisjes. Kjo hutbe vazhdoi të ekzistojë me të njëjtin koncept deri në ditët tona dhe u bë ajo që sot njihet si “fjalimi i fronit” ose “deklarata qeveritare”. Vlen të përmendet se ky parim nuk ishte shpikje e Ebu Bekrit, por ishte i njohur në Persi dhe në Perandorinë Bizantine. Arabët e pëlqyen këtë praktikë pasi Ebu Bekri e filloi dhe ata vazhduan ta ndiqnin atë.
Gjendja politike u stabilizua në katër grupe:
1 – Grupi “aristokratik”, i udhëhequr nga Ebu Sufjan ibn Harbi; ky grup ishte tërhequr nga skena politike pas shfaqjes së Profetit (a.s), por më vonë arriti të rikthente pozitën e tij duke depërtuar në strukturat e pushtetit përmes mbështetjes dhe përkrahjes së halifit.
2 – Grupi i rrymës hashimite, i udhëhequr nga Ali ibn Ebi Talibi. Në këtë grup iu bashkuan edhe disa nga sahabët e mëdhenj dhe muslimanët e thjeshtë, pas përmirësimit të gjendjes së tyre shoqërore me ardhjen e fesë së re, si: Selman el-Farisi, Ammar ibn Jasiri dhe Ebu Dherr el-Gifari. Kjo rrymë kishte ndikim të madh moral në zhvillimin e ngjarjeve politike. Grupi aristokratik u përpoq të nxisë anëtarët e tij kundër halifit për të arritur qëllimet e veta. Ata kishin mundësi të merrnin pushtetin, por zgjodhën interesin e përgjithshëm dhe iu bashkuan besëlidhjes me Ebu Bekrin.
3 – Grupi i tretë përbëhej nga figura të moderuara dhe udhëheqëse si Ebu Bekri, Omeri ibn Hatabi dhe Ebu Ubejde ibn Xherrahu. Këta kishin marrë pjesë aktive në përpjekjet islame gjatë jetës së Profetit (a.s), veçanërisht Ebu Bekri. Omeri ibn Hatabi ishte më aktivi i këtij grupi dhe luajti rol vendimtar në rikthimin e iniciativës nga ensarët dhe në realizimin e besëlidhjes për Ebu Bekrin si halif. Ky grup dhe grupi i dytë kishin një vizion të përbashkët politik.
4 – Grupi i ensarëve; roli i tyre ishte i përkohshëm dhe u kufizua kryesisht në ngritjen e çështjes së konfliktit politik.
Autor: Muhamed Suhejl Tukus
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
