Perspektiva kuranore për reformimin e besimeve dhe sjelljeve mbështetet në një metodologji gjithëpërfshirëse dhe koherente në vizion, me struktura të ndërlidhura, e cila organizohet sipas tre dimensioneve gjithëpërfshirëse që pasqyrojnë natyrën e vërtetë të shpirtit njerëzor: mendja, sjellja dhe instinkti (emocioni).
Vëzhguesi i ajeteve të Kuranit fisnik vëren se ato synojnë në tërësinë e tyre shpjeguese, ligjore dhe qëllimore, zhvillimin e këtyre dimensioneve mbi të cilat varet drejtësia ose devijimi i njeriut. Këto dimensione janë të lidhura mes tyre në mënyrë të pandashme dhe ndërvepruese, pasi nuk është e mundur të favorizohet apo të neglizhohet njëra në dëm të tjetrës. Ato harmonizohen në ekuilibër dhe maturi, larg teprimit apo mangësisë. Shpjegimi i kësaj është si vijon:
a) Teprimi në ngarkesën emocionale, nxitja e ndjenjave dhe shpërthimi i emocioneve e largon mendjen nga ekuilibri i të menduarit dhe nga gjykimi i matur, duke pezulluar aftësitë e saj analitike dhe nxjerrëse për shkak të dominimit të emocioneve. Po ashtu, sjellja mund të rrëshqasë drejt butësisë së tepruar ose ekstremizmit.
b) Po ashtu, teprimi në misticizëm, në përjetime shpirtërore dhe në asketizëm me qëllim përmirësimin e sjelljes dhe pastrimin e vetes, mund të dëmtojë një pjesë të madhe të ndjenjave dhe shijeve të shëndosha njerëzore, si dhe të shkaktojë mpirje të mendjes, ngurtësim dhe nënshtrim të verbër të ndjekësit ndaj mësuesit të tij.
c) Gjithashtu, anshmëria e tepruar ndaj arsyes së pastër dhe ndjekja e rrugës së logjistikëve dhe racionalistëve ekstremë, duke u përpjekur të shpjegojnë të gjitha fenomenet dhe dispozitat fetare vetëm përmes logjikës, si dhe duke e përdorur mendjen në mënyrë absolute dhe të njëanshme, deri në mohimin e çdo gjëje që bie ndesh me të padukshmen e përmendur në tekstet fetare dhe me dispozitat e qarta, çon domosdoshmërisht në kundërshtim me Krijuesin në urdhrin dhe krijimin e Tij, i Cili thotë: “A nuk i përket Atij krijimi dhe urdhri?”[1] Një qasje e tillë mund ta çojë njeriun edhe në kontradiktë logjike pikërisht nga ajo që ai kërkon të shmangë.
Kurani fisnik përqafon një metodë të mesme dhe të ekuilibruar, në përputhje me natyrën njerëzore, kërkesat e realitetit dhe nevojat e një mendimi krijues e të rinovuar. Këtë mund ta quajmë “ekuilibër strategjik” midis tri dimensioneve: mendjes, sjelljes dhe instinktit (emocionit), dhe sqarimi i kësaj vijon më poshtë:
Së pari: Nxitja e mendjes
Për reformimin e mendjes, Kurani ka theksuar fort nevojën e të menduarit dhe të vëzhgimit reflektiv të shenjave kozmike (ajeteve në univers), në të cilat Allahu ka vendosur sekretet e mrekullisë së Tij, si dhe ligjet dhe rregullsitë që organizojnë marrëdhëniet mes shkaqeve dhe pasojave. Këto ligje sjellin përfitimet e njeriut dhe rregullimin e qëllimeve të përgjithshme të misionit të njeriut në tokë.
Kurani ka thirrur në shumë vende për përdorimin e mendjes, për ta zgjuar atë përmes kërkimit, pyetjes dhe shqyrtimit kritik, siç thotë Allahu i Lartësuar: “Ne e kemi zbritur atë Kuran në gjuhën arabe, që ju të kuptoni”[2] dhe: “Edhe në vetet tuaja, a nuk shihni?”[3]
Kurani e nxit mendjen duke e drejtuar vëmendjen te shenjat e madhështisë së Allahut në krijim, duke e vendosur njeriun përballë pyetjeve ekzistenciale dhe fenomeneve universale që e detyrojnë të kërkojë lidhjet shkakësore dhe të pyesë për origjinën, ligjet dhe sistemin e tyre. Nga kjo lind njohuria shkencore e lidhur me besimin monoteist.
Ndër mënyrat e Kuranit për të nxitur dhe zhvilluar mendjen janë:
1 – Urdhri për të medituar mbi qiejt dhe tokën dhe për të vëzhguar fenomenet kozmike: “Me të vërtetë, në krijimin e qiejve dhe të tokës, në ndërrimin e natës dhe ditës… ka shenja për njerëzit që mendojnë”[4]
2 – Nxitja për kërkimin e dijes: “Thuaj: O Zot, shtoma dijen!”[5]
3 – Urdhri për të pyetur dhe kërkuar njohuri nga burimet e saj: “Pyetni ata që dinë, nëse ju nuk dini”[6]
4 – Ndalimi i hamendësimeve dhe ndjekjes së supozimeve e miteve: “Ata ndjekin vetëm hamendjen dhe vetëm gënjejnë”[7] Hamendësimi këtu nënkupton gënjeshtrën; preokupimi me të çon në pezullimin e aftësive mendore.
5 – Ndalimi i mbylljes së mendjes dhe të të menduarit: “A nuk e meditojnë Kuranin, apo zemrat e tyre janë të kyçura?”[8]. Zemrat këtu nënkuptojnë mendjet; ato përshkruhen si të mbyllura si kuti të mbyllura pa dritë dijeje.
6 – Ndalimi i imitimit të verbër që shkatërron kreativitetin: “Ne ndjekim atë që gjetëm tek etërit tanë…”[9]
7 – Urdhri për verifikim dhe jo ndërtim bindjesh mbi dyshime: “Ata ndjekin vetëm hamendjen, dhe hamendja nuk vlen aspak për të vërtetën.”[10]
8 – Lavdërimi i mendimtarëve dhe meditimit si adhurim i lartë: “Dhe ata mendojnë për krijimin e qiejve dhe tokës…”[11]
9 – Kujtimi i pasojës së atyre që e neglizhuan mendjen: “Po të kishim dëgjuar ose menduar, nuk do të ishim në mesin e banorëve të Zjarrit”[12] dhe: “Ata janë si bagëtitë, madje edhe më të humbur”[13]
10 – Përdorimi i argumentimit logjik në dialog me mohuesit, si në debatet e profetëve, veçanërisht të Ibrahimit (a.s.) me sundimtarin dhe popullin e tij, kur ai përdori argumente kozmike për të vërtetuar njëshmërinë e Zotit: “…Atëherë ai që nuk besoi mbeti i shtangur…”[14]
Së dyti: Rregullimi i sjelljes
Me “sjellje” këtu nënkuptohen veprimet dhe fjalët e vullnetshme që njeriu kryen në marrëdhënien e tij me Krijuesin ose me krijesat e tjera. Kurani i ka trajtuar këto duke i korrigjuar dhe rregulluar sipas pesë kategorive të dispozitave fetare: obligim, rekomandim, ndalim, papëlqyeshmëri dhe lejim.
Nëse meditojmë mbi qëllimet e thella të dispozitave praktike të sheriatit – qoftë në adhurime, transaksione financiare, familjare, shoqërore apo morale – do të kuptojmë se ato janë vendosur në një sistem të integruar që synon ndërtimin e drejtë të sjelljes së muslimanit, bazuar në realizimin e dobisë, largimin e dëmit ose kombinimin e të dyjave.
1 – Namazi, me dispozitat, kushtet, kohët dhe shtyllat e tij, synon të formojë sjellje pozitive që e drejtojnë muslimanin drejt ekuilibrit dhe pastërtisë. Ai ngulit vlera të rëndësishme qytetëruese te ai që kupton qëllimet e tij, si: disiplinë, unitet në rreshtim, respekt për kohën, vazhdimësi në pastërti, durim, dhe largim nga e keqja dhe imoraliteti. Gjithashtu përfshin synime shpirtërore si përulësia, modestia, toleranca dhe nënshtrimi ndaj Allahut.
2 – Agjërimi, qoftë obligativ apo vullnetar, me dispozitat dhe urtësitë e tij, është një shkollë për edukimin e shpirtit dhe ngritjen e tij. Ai e mëson njeriun me durim, i zhvillon ndjenjën ndaj vuajtjeve të nevojtarëve dhe i jep aftësi për vetëkontroll dhe udhëheqje të vetes, jo të kundërtën. Gjithashtu, braktisja e disa të lejuarave forcon vullnetin për të lënë të ndaluarat.
3 – Zekati dhe sadakaja e edukojnë shpirtin në bujari, dhënie, sakrificë dhe ndjeshmëri ndaj gjendjes së njerëzve, si dhe forcojnë solidaritetin shoqëror, duke e pastruar atë nga koprracia dhe egoizmi.
4 – Haxhi dhe umreja shfaqin vlera si mëshira, sakrifica, përpjekja, disiplina individuale dhe kolektive, si dhe uniteti i shoqërisë në një veshje, një mënyrë veprimi dhe një fjalë të vetme. Kjo thekson rëndësinë e bashkëpunimit dhe veprimit të përbashkët për të përballuar vështirësitë dhe për të arritur qëllimin.
Kështu, nëse i shqyrtojmë me kujdes qëllimet dhe detajet e të gjitha dispozitave, do të na shfaqen urtësi të larta dhe qëllime të mëdha që nuk realizohen në asnjë sistem tjetër. Për këtë arsye, imam Shatibi – Allahu e mëshiroftë – thotë në librin e tij “El-Muuafakat”:
“Bazë e sigurt është se ne kemi konstatuar përmes shqyrtimit të sheriatit se ai është vendosur për të mirat e njerëzve, një konstatim që nuk kundërshtohet.”
Prandaj, detyra e muslimanit është vetëm përpjekja në kuptim dhe zbatim.
Së treti: Edukimi i emocioneve dhe instinkteve
Emocionet janë një forcë e brendshme ndjesore që e shtyn njeriun të marrë një veprim ose vendim të caktuar, qoftë pozitiv apo negativ. Ndërsa instinktet janë dëshira me të cilat është krijuar natyra njerëzore.
Metodologjia kuranore në edukimin e emocioneve bazohet në arritjen e ekuilibrit emocional, përmes bashkimit të dy qasjeve: pastrimit dhe zbukurimit. Pastrimi ka të bëjë me largimin e prirjeve negative, ndërsa zbukurimi ka të bëjë me pajisjen me vlera dhe virtyte pozitive.
Kështu, Kurani ndalon tiparet e këqija si tradhtia, mashtrimi, dëshpërimi dhe hipokrizia, të cilat shkaktojnë çrregullim në mendim dhe sjellje. Në të njëjtën kohë, ai udhëzon drejt virtyteve të larta si sinqeriteti, dashuria, optimizmi, durimi dhe besnikëria, të cilat sjellin ekuilibër në mendim dhe sjellje.
Në lidhje me instinktet, Kurani e pranon natyrshmërinë e tyre, siç thotë Allahu i Lartësuar: “U është zbukuruar njerëzve dashuria për dëshirat: gratë, fëmijët, pasuria e madhe prej ari e argjendi, kuajt e zgjedhur, bagëtitë dhe tokat bujqësore. Këto janë kënaqësi të jetës së kësaj bote, ndërsa te Allahu është kthimi më i mirë”[15]
Megjithatë, Kurani na udhëzon si t’i përmbushim këto instinkte në mënyrë të lejuar dhe të shpërblyer. Ai nuk synon t’i shuar ato, por t’i zhvillojë në mënyrë të drejtë dhe t’i ngrejë nga niveli i thjeshtë biologjik në nivelin njerëzor e moral.
Shembuj:
1 – Instinkti i pasurisë dhe zotërimit: Lejohet zhvillimi i pasurisë përmes tregtisë dhe bashkëpunimit ekonomik, ndërsa ndalohet përmes kamatës, mashtrimit dhe vjedhjes.
2 – Instinkti i dashurisë për gratë: Inkurajohet martesa dhe lehtësimi i saj, ndërsa ndalohet zinaja dhe marrëdhëniet jashtëmartesore.
3 – Instinkti i pushtetit: Rregullohet me drejtësi, konsultim dhe emërim të të aftëve, ndërsa ndalohet tirania, padrejtësia dhe autokracia.
4 – Instinkti i dashurisë për fëmijët: Realizohet brenda kornizës së martesës, ndërsa ndalohet adoptimi i pasaktë dhe marrëdhëniet e paligjshme për shkak të dëmeve të tyre.
Për të edukuar emocionet dhe instinktet dhe për të nxitur njeriun drejt veprave të mira, Kurani përdor dy metoda të integruara: nxitjen (shpërblimin) dhe frikësimin (paralajmërimin), ose shpresën dhe frikën, duke i dhënë përparësi shpresës, dashurisë dhe shpresimit në mëshirën e Allahut.
Allahu i Lartësuar thotë: “Me të vërtetë, Zoti yt është i shpejtë në ndëshkim, dhe Ai është falës, mëshirues”[16]
Kjo realizohet përmes dy qasjeve:
a) Përshkrimi i Xhenetit dhe banorëve të tij për nxitje drejt tij: “Me të vërtetë, të mirët janë në kënaqësi… mbi divane shikojnë… në fytyrat e tyre shfaqet shkëlqimi i lumturisë…”[17]
b) Përshkrimi i Xhehenemit dhe banorëve të tij për paralajmërim: “A është kjo më e mirë apo pema e Zekkumit… që del nga thellësia e zjarrit…”[18]
Në përfundim: shpirti është përgjegjës për drejtimin intelektual, sjellor dhe emocional të njeriut. Kurani i është drejtuar atij si një entitet i vetëdijshëm, duke thënë: “O ti shpirt i qetësuar!”[19]
Ai përmbledh tre dimensionet e përmendura: mendjen, sjelljen dhe instinktin. Nuk ka përmirësim të shpirtit pa ekuilibrin e këtyre tre komponentëve. Allahu i Madhëruar thotë: “Ai ju dha dëgjimin, shikimin dhe zemrat; pak prej jush falënderoni”[20], dhe: “Me të vërtetë, dëgjimi, shikimi dhe zemra – për të gjitha këto do të jepet llogari”[21].
Autor: Hizrullah Muhamed Lahdar
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
[1] – Sure A’raf: 54.
[2] – Sure Jusuf: 2.
[3] – Sure Dharijat: 21.
[4] – Sure Bekare: 164.
[5] – Sure Isra: 114.
[6] – Sure Nahl: 43.
[7] – Sure En’am: 116.
[8] – Sure Muhamed. 24.
[9] – Sure Bekare: 170.
[10] – Sure Nexhm: 28.
[11] – Sure Ali Imran: 191.
[12] – Sure Mulk: 10 – 11.
[13] – Sure A’raf: 179.
[14] – Sure Bekare: 258.
[15] – Sure Ali Imran: 14.
[16] – Sure Mutaffifin: 16.
[17] – Sure Mutaffifin: 22 – 25.
[18] – Sure Saffat: 62 – 66.
[19] – Sure Fexhr: 27.
[20] – Sure Mulk: 23.
[21] – Sure Isra: 36.
