Nga konsumi për t’u dukur te jeta për t’u dukur, nga marka te statusi shoqëror, dhe nga shfaqja e vetes te ndikimi
Që nga kohët e lashta, njerëzit janë përpjekur ta bëjnë të dukshme për të tjerët fuqinë dhe pasurinë e tyre. Pallatet, bizhuteritë, tryezat luksoze, pëlhurat e çmuara dhe shtëpitë madhështore nuk kanë qenë vetëm dëshmi e pasurisë, por edhe tregues të pozitës shoqërore.
Por në epokën tonë po përballemi me diçka krejt tjetër:
Mburrja nuk kufizohet më vetëm te shfaqja e asaj që zotërojmë; tashmë vetë jeta ka filluar të shndërrohet në një vitrinë që u ekspozohet të gjithëve.
Njeriu nuk kënaqet më thjesht duke pasur diçka, por dëshiron që edhe të tjerët ta shohin atë që ka.
Makina nuk është më thjesht një mjet transporti, ora nuk është më thjesht një mjet për të treguar kohën dhe çanta nuk është më thjesht një send për të mbajtur gjërat. Edhe shtëpia, pushimet, restoranti, madje edhe shteti ku udhëtojmë, të gjitha këto janë shndërruar në fjalë të një gjuhe tjetër: gjuhës së statusit dhe prestigjit.
Ndoshta një fjali e vetme e përmbledh më së miri këtë ndryshim të madh të epokës sonë: Në të kaluarën, njeriu shfaqej sepse zotëronte; ndërsa sot, ai zotëron që të mund të shfaqet.
Çfarë pa Vebleni në vitin 1899?
Në vitin 1899, ekonomisti dhe sociologu amerikan Thorstein Veblen tërhoqi vëmendjen te një dukuri thelbësore në sjelljen konsumatore të shtresave të pasura, në librin e tij të famshëm “Teoria e klasës së lirw”
Vebleni shpjegoi se njeriu nuk e blen gjithmonë një produkt thjesht për të përmbushur një nevojë themelore. Në shumë raste, konsumi shndërrohet në një mjet për t’u treguar të tjerëve pasurinë dhe pozitën shoqërore.
Vebleni e quajti këtë dukuri “Konsum Demonstrativ” (Conspicuous Consumption).
Në thelb, ky përfundim shprehte diçka që shkonte përtej kufijve të shkencës ekonomike: Njeriu, në shumë raste, nuk blen një produkt, por blen një status shoqëror.
Pikërisht këtu qëndrojnë bazat psikologjike të ekonomisë së luksit të skajshëm në botën bashkëkohore.
Kur ora mbart një kuptim më të madh sesa thjesht tregimin e kohës, makina një kuptim më të madh sesa transporti dhe çanta një kuptim më të madh sesa mbajtja e sendeve, fillon të veprojë ajo që mund të quhet “ekonomia e simboleve”.
Duke u nisur nga idetë e Veblenit, në literaturën ekonomike u shfaq edhe koncepti i njohur si “malli i Veblenit”. Në rrethana normale, pritet që kërkesa të ulet sa më shumë të rritet çmimi. Por te disa produkte luksoze, çmimi i lartë bëhet pjesë e tërheqjes që produkti ushtron te një kategori e caktuar konsumatorësh.
Sepse çmimi i lartë nuk është thjesht një kosto blerjeje, por edhe një barrierë që kufizon qasjen e përgjithshme.
Sa më i lartë të jetë çmimi, aq më e ngushtë bëhet rrethi i njerëzve që mund ta përballojnë produktin. Dhe sa më e kufizuar të jetë qasja, aq më e fortë bëhet sinjalizimi i veçantisë dhe ekskluzivitetit.
Kështu, konsumatori nuk paguan vetëm për vetë produktin, por edhe për ndjesinë e përkatësisë në një elitë dhe të ekskluzivitetit që krijon ky produkt.
Çmimi nuk është më thjesht një shifër, por është shndërruar në një mesazh që thotë: “Jo të gjithë mund ta kenë këtë.”
Ekonomia e luksit nuk prodhon vetëm mallra, por edhe distanca
Lënda e parë më e çmuar në ekonominë e luksit të skajshëm mund të mos jetë, në disa raste, as ari, as lëkura, as pëlhura dhe as çeliku.
Ajo është ekskluziviteti dhe veçantia.
Pikërisht për këtë arsye, rëndësi të madhe marrin botimet e kufizuara, koleksionet e veçanta, listat e pritjes, produktet e personalizuara dhe modelet që u ofrohen vetëm klientëve të caktuar.
Sipas logjikës së Veblenit, nëse fjalia e parë e konsumatorit është: “Këtë e kam unë.” atëherë fjalia e dytë, e padukshme, është: “Dhe nuk e kanë të gjithë.”
Për këtë arsye, ekonomia e luksit nuk prodhon vetëm mallra, por edhe “distancë simbolike”.
Madje, në disa raste, përbërësi më i kushtueshëm i luksit të skajshëm nuk është vetë produkti, por vështirësia për ta siguruar atë.
Si u shndërrua marka në status shoqëror?
Funksioni fillestar i markës ishte i thjeshtë: “Kush e ka prodhuar këtë produkt?”
Më pas, marka u shndërrua në një garanci të cilësisë. Ajo fitoi besueshmëri, histori, rrëfim, dizajn dhe prestigj. Si rezultat, në disa sektorë ajo filloi të prodhojë edhe “identitetin”
Në kohën tonë, një markë e fuqishme nuk shet thjesht një produkt; ajo shet një histori, përkatësi, një mënyrë jetese dhe, mbi të gjitha, status shoqëror.
Prandaj: Marka nuk është thjesht një logo e vendosur mbi produktin, por diferenca në vlerën simbolike që formohet në mendjen e njeriut.
Kur një simbol bëhet i njohur për miliona njerëz, ai shndërrohet në një gjuhë shoqërore. Përmes tij, njeriu mund t’u përcjellë të tjerëve, pa thënë asnjë fjalë, mesazhe për veten.
Këtu koncepti i markës takohet me teorinë e Veblenit: Konsumatori, në disa raste, nuk blen vetëm produktin, por blen edhe njohjen dhe pranimin e këtij produkti nga të tjerët.
Sepse fuqia e sinjalit që përcjell një simbol statusi është e kufizuar nëse askush nuk e njeh atë. Sa më shumë të bëhet e njohur marka, aq më shumë produkti fillon të flasë në emër të të zotit.
Karburanti i padukshëm i ekonomisë së konsumit: ndjenja e mangësisë
Nevojat njerëzore kanë kufij natyrorë. Njeriu mund të hajë një sasi të caktuar ushqimi në ditë, mund të drejtojë vetëm një makinë në të njëjtën kohë dhe mund të flejë vetëm në një shtrat. Por dëshira nuk njeh kufij. Dhe ky është zbulimi më i madh i ekonomisë moderne të konsumit: Nevoja është e kufizuar, ndërsa dëshira është e pafundme.
Telefoni yt funksionon shumë mirë, por ka dalë modeli i ri.
Makina jote i përmbush nevojat e tua, por makina e mikut tënd është më e re.
Shtëpia jote është e bukur, por ke parë në ekran një shtëpi më të madhe.
Ke shkuar me pushime, por dikush tjetër ka udhëtuar në një vend edhe më të largët.
Dhe kështu, kënaqësia e njeriut me jetën e tij mund të bjerë, pa iu pakësuar asgjë nga ato që zotëron realisht.
Një nga mekanizmat më të fuqishëm të ekonomisë moderne të konsumit është aftësia e saj për të prodhuar vazhdimisht te njeriu “ndjenjën e mungesës”, herë pas here.
Dhe të mos mendoni se karburanti i fshehtë i këtij sistemi është vetëm paraja, por është edhe “krahasimi”.
Sepse, kur njeriu fillon ta masë jetën e tij me jetën e të tjerëve, krijimi i dëshirave të reja nuk do të përfundojë kurrë.
Ndoshta varfëria e re e shekullit XXI është pikërisht kjo: që njeriu ta shohë jetën e tij si të pamjaftueshme vetëm duke parë jetën e të tjerëve. Që njeriu të ndihet i varfër në të njëjtën kohë kur pasuria e tij rritet dhe të jetë gjithnjë e më pak i kënaqur në të njëjtën kohë kur paratë e tij shtohen.
Bota që Vebleni nuk e pa: rrjetet sociale
Në kohën e Veblenit, audienca e shfaqjes së pasurisë ishte e kufizuar; ajo përfshinte familjen, lagjen, qytetin ose rrethin e afërt shoqëror.
Ndërsa sot, ne mbajmë në xhepat tanë ekrane që u mundësojnë miliarda njerëzve të vëzhgojnë jetën e njëri-tjetrit.
Njeriu mund t’ia shfaqë gjithë botës shtëpinë, makinën, pushimet, restorantin ose veshjet e tij brenda pak sekondash.
Dhe këtu kemi kaluar përtej botës që përshkroi Vebleni.
Në vitin 1899, Vebleni vuri re “konsumin demonstrativ”. Ndërsa në vitin 2026, vetë njeriu po shndërrohet në një markë.
Nuk shfaqim më vetëm produktin që përdorim, por kemi filluar të shfaqim gjithë jetën tonë.
Shfaqim çfarë hamë, ku shëtisim, çfarë veshim, shtëpitë tona, makinat, dasmat, udhëtimet, sukseset…
Por ajo që të bën edhe më shumë të reflektosh është se kultura e shfaqjes nuk është më e kufizuar vetëm te jeta materiale; as dimensioni shpirtëror dhe moral nuk ka mbetur krejtësisht i paprekur prej saj.
Jetojmë në një epokë ku ndihma, bamirësia, adhurimi, madje edhe “thjeshtësia”, në disa raste, janë shndërruar në pjesë të ekonomisë së dukjes dhe ekspozimit.
Ndonjëherë njeriu fillon të shfaqë edhe anën e tij shpirtërore dhe fetare, në vend që të shfaqë vetëm pasurinë dhe jetën materiale.
Dhe këtu çështja del përtej të qenit thjesht një çështje konsumi:
Materia fillon të diktojë identitetin e njeriut, ndërsa dukja fillon të diktojë edhe qëllimin e tij.
Prandaj, nuk mjafton më të flasim vetëm për konceptin e “konsumit demonstrativ”, por duhet të flasim për një koncept të ri: “Jeta demonstrative” Sepse shfaqja e konsumit është shndërruar në shfaqje të gjithë jetës.
Dhe më e rëndësishmja: Në të kaluarën, pasuria përdorej për të arritur dukshmërinë; ndërsa sot, vetë dukshmëria po shndërrohet në pasuri.
Ndjekësit (Followers) shndërrohen në vlerë ekonomike, shikimet shndërrohen në para dhe jeta private shndërrohet në hapësirë reklamuese. Njeriu shndërrohet njëkohësisht në konsumator, vitrinë dhe kanal marketingu.
Me pak fjalë: Vitrina nuk ndodhet më në dyqan, por te vetë njeriu.
“Unë shfaqem, prandaj ekzistoj”
Pas shekujsh nga thënia e famshme e Dekartit, “Mendoj, prandaj ekzistoj”, duket se njeriu bashkëkohor po formulon një fjali të re: “Unë shfaqem, prandaj ekzistoj.”
Nëse marr pëlqime (like), atëherë jam i rëndësishëm.
Nëse kam shumë ndjekës (followers), atëherë kam vlerë.
Nëse shfaq atë që zotëroj, atëherë jam i suksesshëm.
Dhe këtu çështja del nga sfera e ekonomisë dhe shndërrohet në një problem ekzistencial për njeriun.
Rreziku i vërtetë nuk qëndron te makinat luksoze, shtëpitë e mëdha apo orët e çmuara. Rreziku qëndron në rrënjosjen e kësaj barazie në mendjet e të rinjve:
Paraja = dukshmëria = suksesi = vlera.
Sepse rënia e një qytetërimi, në shumicën e rasteve, nuk fillon me një krizë ekonomike, por me ndryshimin e gjërave që ai admiron dhe para të cilave mahnitet.
Shoqëritë nuk formohen vetëm nga ligjet, por edhe nga modelet që ndjekin, ëndrrat që ushqejnë dhe gjërat që vlerësojnë.
Dhe ajo që një qytetërim e admiron, me kalimin e kohës, shndërrohet në atë që ai bëhet.
Përgjigjja e Islamit ndaj epokës së Veblenit: mirësi apo mburrje?
Pikërisht këtu duhet të vendosim një vijë të qartë dhe të bëjmë dallimin mes dy gjërave.
Islami nuk është kundër pasurisë apo begatisë, as nuk është kundër tregtisë, prodhimit cilësor, bukurisë, paraqitjes së hijshme apo jetesës së rehatshme.
Profeti (a.s) thotë: “Allahu e do që të shihet gjurma e begatisë së Tij te robi i Tij.” Në një hadith tjetër ai (a.s) thotë: “Allahu është i Bukur dhe e do bukurinë.”
Madje, pjesa vazhduese e këtij hadithi të dytë përmban një kriter jashtëzakonisht të rëndësishëm për të kuptuar epokën e Veblenit. Kur Profeti (a.s) u pyet nëse dëshira e njeriut për të pasur rroba të bukura dhe këpucë të bukura konsiderohet mendjemadhësi, ai sqaroi se mendjemadhësia nuk qëndron në paraqitjen e bukur, por se mendjemadhësia është “refuzimi i së vërtetës dhe përçmimi i njerëzve”
Pra, kundërshtimi i Islamit nuk është ndaj shfaqjes së begatisë, por ndaj shndërrimit të begatisë në masë të vlerës njerëzore.
Çështja nuk qëndron te drejtimi i një makine të bukur, por te ndjenja se je më i mirë ose ke më shumë vlerë se një njeri tjetër për shkak të asaj makine.
Çështja nuk qëndron te posedimi i një ore luksoze, por te shndërrimi i çmimit të orës në masë të vlerës së personit.
Çështja nuk qëndron te banimi në një shtëpi të madhe, por te shndërrimi i saj në një mjet për t’ua zvogëluar të tjerëve vlerën e jetës dhe për t’i bërë të ndihen inferiorë.
Dhe këtu shfaqet dallimi vendimtar midis teorisë së Veblenit dhe etikës islame:
Begatia është një gjë, ndërsa mburrja është diçka tjetër.
Bukuria është një gjë, ndërsa mendjemadhësia është diçka tjetër.
Cilësia është një gjë, ndërsa gara për status është diçka tjetër.
Pasuria është një gjë, ndërsa shndërrimi i parasë në identitet të njeriut është diçka tjetër.
Dhe kriteri i Kuranit Famëlartë është i qartë si drita e diellit: “Hani dhe pini, por mos e teproni!”
Prandaj, përgjigjja e Islamit ndaj epokës së Veblenit nuk është varfërimi i njeriut.
Përkundrazi, myslimani duhet të prodhojë, të fitojë, të zhvillojë teknologjinë, t’ia shesë produktet e tij botës, të ndërtojë marka me famë botërore dhe të pasurohet.
Por njeriu nuk duhet të zvogëlohet e të bëhet më i vogël ndërkohë që pasuria e tij rritet dhe zgjerohet. Sepse pyetja e vërtetë nuk është: “Çfarë zotëron?”, por: “Në çfarë të ka shndërruar begatia që zotëron?”
A të ka shndërruar në një njeri mirënjohës?
Në një njeri prodhues?
Në një njeri bashkëpunues dhe bujar?
Apo në një njeri që ka gjithmonë nevojë për shikimet admiruese të të tjerëve që të ndihet se ekziston?
Konsumi demonstrativ te Vebleni dhe koncepti i syfaqësisë (rijasë) në Islam nuk janë e njëjta gjë; i pari është një koncept ekonomik dhe shoqëror, ndërsa i dyti është një koncept moral dhe adhurimor. Por të dy takohen në një hapësirë të rrezikshme: hapësirën e “vështrimit të të tjerëve”.
Islami na mëson të mos e fshehim begatinë, por njëkohësisht na mëson të mos bëhemi skllevër të saj.
Ai nuk e refuzon pasurinë, por i jep pasurisë një etikë.
Nuk e ndalon bukurinë, por e ndan bukurinë nga mendjemadhësia.
Nuk e përçmon paranë, por i ngarkon asaj përgjegjësi.
Dhe në fund, njeriu vlerësohet nga ajo që bën me atë që zotëron, jo thjesht nga ajo që zotëron.
Fjala jonë pas Veblenit: nga shfaqja te ndikimi
Turqia dhe bota islame kanë nevojë të madhe për marka me shtrirje globale. Duhet të prodhojmë cilësi, teknologji, estetikë dhe vlerë të lartë të shtuar. Duhet të krijojmë marka, t’ia shesim botës produktet tona, të rritemi dhe të pasurohemi.
Por: Ndërsa i japim vlerë logos, nuk duhet ta lidhim vlerën e njeriut me logon.
Vebleni na shpjegoi përse njeriu shfaq atë që zotëron. Ekonomia moderne e konsumit e shndërroi këtë dëshirë në një treg gjigant. Kompanitë e paketuan statusin shoqëror në kuti të gatshme, ndërsa rrjetet sociale u dhanë miliarda njerëzve vitrina për t’u shfaqur.
Përgjigjja jonë nuk qëndron te asketizmi pasiv dhe tërheqja nga kjo botë, as te idealizimi i varfërisë dhe, sigurisht, as te kundërshtimi i markave apo i pasurisë.
Përgjigjja jonë është: Ta shndërrojmë pasurinë nga shfaqje në ndikim. Sepse ekziston një dallim i jashtëzakonshëm qytetërues midis shfaqjes dhe ndikimit.
Shfaqja kërkon të duket, ndërsa ndikimi kërkon të lërë gjurmë.
Shfaqja kërkon duartrokitje të çastit, ndërsa ndikimi synon të prodhojë dobi të qëndrueshme.
Shfaqja e ekspozon pasurinë në trupin e njeriut, ndërsa ndikimi e vë pasurinë në shërbim të njerëzimit.
Ta shndërrojmë paranë në prodhim…
prodhimin në vende pune…
dijen në teknologji…
teknologjinë në dobi për njerëzimin…
fuqinë në drejtësi…
pasurinë në gjurmë të qëndrueshme dhe vepra të mira…
Në sistemin e vakëfeve të qytetërimit islam, shohim modele madhështore të këtij kuptimi. Njerëzit nuk e grumbullonin pasurinë vetëm në shtëpitë e tyre.
Përkundrazi, ajo shndërrohej në shkolla, spitale, biblioteka, çezma publike, teqe dhe institucione vakëfnore për ushqimin dhe përkujdesjen ndaj nevojtarëve.
Njeriu vdes, ndërsa pasuria e tij vazhdon t’u shërbejë dhe të kujdeset për njerëzit. Pikërisht këtu qëndron qytetërimi: ta bësh pasurinë tënde të jetojë më gjatë se jeta jote kalimtare.
Njeriu i epokës së Veblenit pyet: “Çfarë kam?”
Ndërsa njeriu i qytetërimit pyet: “Çfarë do të mbetet pas meje?”
Ky është dallimi thelbësor midis dy botëve.
Në vitin 1899, Vebleni shpjegoi se si njeriu e bën pasurinë e tij të dukshme. Sot kemi kaluar një hap më tej: njeriu nuk shfaq më vetëm atë që zotëron, por e shndërron edhe veten në një markë.
Alternativa që propozojmë për t’iu kundërvënë kësaj nuk është pakësimi i prodhimit apo kufizimi i pasurimit. Përkundrazi, është prodhimi me më shumë kuptim dhe ndryshimi i drejtimit dhe destinacionit të pasurisë.
Sepse njeriu nuk ka ardhur në këtë botë vetëm për t’u parë. Ai ka ardhur për të lënë gjurmë.
Dhe ndoshta fjalia qytetëruese që vendosim përballë epokës së Veblenit është pikërisht kjo:
Shfaqja pyet: “Çfarë kam?”, ndërsa ndikimi pyet: “Çfarë do të mbetet pas meje?”
Sepse shkalla më e lartë e pasurisë nuk qëndron në shfaqjen dhe ekspozimin e saj para njerëzve.
Shkalla më e lartë e pasurisë është që ajo të tejkalojë jetën e të zotit dhe të shndërrohet në një ndikim të qëndrueshëm që i sjell dobi njerëzimit dhe i shërben mbarë njerëzimit.
Autor: Tahsin Koçak
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
